Het Dierenmuseum - Het virtuele museum over het dier in de kunst en cultuur

De symbolische betekenis van dieren

Wanneer dieren een symbolische betekenis wordt toegekend zijn ze 'drager' van een betekenis. Die betekenis hangt vaak samen met:

  • karaktereigenschappen die het dier heeft of zijn toegekend door de mens omdat men dacht dat het dier ze heeft (denk aan karaktereigenschappen als trots, trouw of kwaad)
  • het uiterlijk van het dier
  • de vaardigheden van het dier
  • de locatie waar het dier voorkomt
  • de tijd wanneer het dier zichtbaar is (ochtend, middag, avond, nacht)

 
Wat vertelt het dier als symbool ons?

1.  Het dier in de kunst geeft informatie geven over 

a. een persoon, god of religieuze personen
Het dier dat is afgebeeld bij de persoon geeft informatie over een karaktereigenschap of deskundigheid van een persoon, bijvoorbeeld trouw of waakzaamheid (gesymboliseerd door een hond) of moed (gesymboliseerd door een leeuw).

Griekse, Romeinse en Egyptische goden worden vaak afgebeeld met een dier of als dier. Denk aan de Griekse godin Athena met een uil, de Romeinse godin Diana met een hert en de Egyptisch godin Bastet die een kat als dierlijke gedaante heeft.
In het Hindoeïsme zijn veel goden ook te herkennen aan 'hun' dier(en): o.a. de hindoegoden Brahma (zwaan), Ganesha (olifant), Shiva (stier, slang) en Visnu (adelaar, slang).


Hond naast Willem van Oranje als symbool van trouw (1848),
Plein Den Haag

In het christendom zijn heiligen en de evangelisten als religieuze personen vaak herkenbaar aan 'hun' dier. Dieren van de heiligen hebben vaak een bijzondere rol in het leven van de heilige gespeeld. Denk aan de heilige Franciscus van Assisi die vaak met dieren wordt afgebeeld of de heilige Hieronymus met een leeuw.
De evangelisten Marcus, Lucas en Johannes hebben ieder een dier als symbool gekregen waaraan je ze kunt herkennen: leeuw (Marcus), rund (Lucas), arend (Johannes). De witte duif is in het Christendom het symbool voor de heilige geest.

Tot slot kan het gaan op een personificatie van een kardinale deugd, zoals Vrouwe Prudentia die met de slang om haar arm voorzichtigheid en wijsheid symboliseert en meegeeft als boodschap aan de kijker. De  andere kardinale deugden zijn standvastigheid/moed (haan), rechtvaardigheid (zwaard/weegschaal) en gematigdheid/ zelfbeheersing (teugels).

Vrouwe Prudentia met slang om haar rechterarm als symbool van de deugd voorzichtigheid en wijsheid (1909)
op Academiegebouw in Groningen

b. een bedrijf, organisatie, bestuursorgaan

Bedrijven, organisaties en bestuursorganen identificeren zich graag met karaktereigenschappen die aan dieren worden toegekend. Zo identificeerde de voormalige Spaarbank Rotterdam zich met dieren die voedsel 'sparen' als symbool van spaarzaamheid (zie foto hiernaast).
Universiteiten identificeren zich graag met uilen as symbool van wijsheid, op apotheken zie je vaak een slang als symbool van genezing (denk aan de esculaap) en zie je op kerken vaak een pelikaan met jongen afgebeeld dat verwijst naar het verhaal van Jezus die zich opofferde voor de zonden van de mens.


Hamster op voormalige Spaarbank Rotterdam, 1957

c. een stad of land

Steden of landen identificeren zich ook met (toegekende) eigenschappen van dieren. Je ziet dit terug in het wapenschild en vaak op plekken in de stad. Zo zie je in Den Haag op diverse plekken de ooievaar. De ooievaar staat bekend als een gelukbrengende vogel.
Nederland zelf heeft de leeuw in het wapenschild als symbool van kracht en moed. De leeuw staat ook voor heerschappij. Hij wordt gezien als de koning van de dieren.
Meer over wapenschilden vind je verderop op deze pagina.

Ooievaar op Boterwaag (1681) in Den Haag

d. een gebeurtenis

Het Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam (zie foto hiernaast) herinnert aan de Tweede Wereldoorlog. De twee honden links en de hond rechts geven op extra informatie en expressie aan het monument. De mannen links en rechts van de geboeide mannen (die de ellende van de oorlog tonen) zijn namelijk verzetstrijders. De twee huilende honden links symboliseren smart, de hond rechts trouw en waakzaamheid.


Nationaal Monument op de Dam in Amsterdam (1956)

B.  Het dier in de kunst verwijst naar

e. tijd
Ochtend: haan
Middag: vogels, bijen
Avond: vleermuis
Nacht: uil


Vleermuis als symbool van de avond (1895)
op voormalig pand van verzekeraar in Den Haag

f. een locatie, bijvoorbeeld de werelddelen

Amerika: buffel
Afrika: leeuw)
Azië: olifant
Afrika: leeuw
Europa: paard/leeuw
Australië: kangoeroe

De man links met leeuw (1889) symboliseert het werelddeel Afrika,
NS-station Amsterdam Centraal

g. de elementen

Water: vissen, schelpen
Vuur: salamander
Aarde: kever
Lucht: vogel

Salamander als symbool voor vuur (1922)
op voormalig pand van een verzekeraar in Amsterdam

h. een gebeurtenis

Een dier kan ook gebruikt worden om een bepaalde gebeurtenis weer te geven, zoals hier rechts te zien is: de wederopbouw van Rotterdam. Paarden werden in Rotterdam ingezet om het puin na het  bombardement op 14 mei 1940 op te ruimen en brachten nieuwe bouwmaterialen naar de stad. En dit alles werd mede gedaan voor de toekomstige generatie, gesymboliseerd door het kind. 


Kind op paard in Rotterdam (1953)

C. Her dier in de kunst brengt een boodschap over aan de kijker

Dieren kunnen ook een boodschap meegeven. Zo zijn veel kerken voorzien van waterspuwers (gargoyles) die het kwaad afweren. Op de winkelgalerij in de Raadhuisstraat zijn diverse dieren te zien die de luxe winkels van destijds (1895) bewaakten en beschermden. Zo ook deze krokodil die bezoekers waarschuwt om zich te gedragen.

Krokodil op winkelgalerij, Raadhuisstraat in Amsterdam (1895)

Meer informatie over de symbolische betekenis van dieren als symbool vind je hier


Wapenschilden

Veel landen, organisaties en merken gebruiken een dier als symbool, bijvoorbeeld in de vorm van wapenschilden, geld en postzegels. Ook hier geldt dat dieren niet in alle landen en culturen hetzelfde symboliseren.

 

Een wapenschild is in de heraldiek een teken dat is verbonden aan een persoon, een familie, een stad, een land of een groep bij elkaar horende mensen. Traditioneel werd het gedragen op het schild. Dat ontstond in de 11e eeuw toen de toenemende bepantsering de krijgers onherkenbaar maakte. De heraldiek was als het ware een nieuwe communicatievorm. De willekeurige versiering op de militaire uitrusting werd vervangen door individuele herkenningstekens op de schilden en harnassen, helmen en de bedekking van paarden. In de 12e eeuw groeiende de persoonlijke kentekens uit tot emblemen van een geslacht.

Aanvankelijk hadden alleen vorsten, hoge edelen en ridders een wapenschild, maar het stond iedereen, ook niet-edelen, vrij zich naar eigen smaak en fantasie een wapenschild te kiezen. Wapenschilden verwezen meestal naar de naam of het beroep van de drager.
Dieren komen veelvuldig voor in wapenschilden. Ze hebben vaak een symbolische betekenis of verkondigen een boodschap. Zo'n 50 dieren staan op wapenschilden en in de Middeleeuwen waren er zelfs richtlijnen hoe 'wapendieren' moesten worden voorgesteld. Het wapendier moest zijn gezicht naar de tegenstander keren en in zijn edelste houding staan. Een leeuw en een beer moesten zich dus oprichten. De leeuw, die ook de literatuur doorgaat voor de koning van de dieren, en waaraan kwaliteiten als moed, kracht, rechtvaardigheid en fierheid worden toegedicht, is het meest gebruikte 'wapendier'.

Meer wapens kun je vinden op Heraldry of the world.


Meer weten?

Website over dierensymbolen

Boeken

  • Abburow, Y., Magical lore of animals, 1999
  • Baker, S., Picturing the Beast: animals, identity and representation, 1993
  • Baker, S., The postmodern animal, 2000
  • Ball, K. M., Animal Motifs in Asian Art: An Illustrated Guide to Their Meanings and Aestetics, 1927/2004
  • Bath, M.,The Image of the Stag: Iconographic Themes in Western Art, 1992
  • Carr-Gomm, Sarah, Symboliek in de Westerse kunst, 2001
  • Charbonneau-Lassay, L., The bestiary of Christ, 1992                                                            
  • Cleene, M. de en J.P. de Keersmaeker, Compendium van dieren als dragers van cultuur, deel 3, 2015
  • Collins, A.H., Symbolism of animals and birds: represented in English church architecture, 1913/2015  
  • De Gubernatis, A., Animal Symbolism and mythology, 2015
  • Evans, E.P. Animal symbolism in ecclesiastical architecture, 1896
  • Ezpeleta, A., Rabbits Everywhere, 1999
  • Friedmann, H., A bestiary for Saint Jerome: animal symbolism in European religious art, 1980
  • Hall, J., Hall's Iconografisch handboek - Onderwerpen, symbolen en motieven in de beeldende kunst, 1974
  • Hannah, B., The Archetypal symbolism of animals, 2005
  • Houwen, L.A.J.R, Animals and the symbolic in mediaeval art and literature, 1997
  • J. Paul Getty Museum, Nature and its symbols, 2004
  • Kalof, L., Looking at Animals in Human History, 2007
  • Nozedar, A., The secret language of birds: a treasury of myths, folklore and inspirational true stories, 2006
  • Pastoureau, M., The bear: history of a fallen king, 2011
  • Rowland, B., Animals with human faces: a guide to animal symbolism, 1983
  • Ryan K. en P.J. Crabtree, The symbolic role of animals in archaeology, 1995
  • Simona, C., Animals as disguised symbols in Renaissance art, 2008
  • Storl, Wolf D., Bear - Myth, icon, animal, 2018
  • Telesco, W., The Wisdom of Nature: the symbolism and healing powers of herbs, plants and animals in the Middle Ages 2001
  • Wells, P., The Animated Bestiary. Animals, cartoons and culture, 2009
  • Werness, H.B. en J. Benedict, Continuum encyclopedia of animal symbolisme in world art, 2003
  • Wikipedia: Physiologus, Horapollo
  • Willis, R. Signifying animals - Human meaning in the natural world, 2003
  • Xuntao, Z, H. Houming en H. Lianyu, The symbolism of animal in China, 1991