Het Dierenmuseum - Het virtuele museum over het dier in de kunst en cultuur

Utrechtse Dierenroute: extra route 1

EXTRA ROUTE 1

48. Tegeltableau Zwarte ruiter (1906)
De Porceleyne Fles, Lijnmarkt 12

De gevelsteen met de zwarte ruiter verwijst naar de brouwerij De Zwarte Ruiter uit Maastricht van eind 19 e eeuw die verschillende bierhuizen en proeflokalen door Nederland had. Op de Lijnmarkt 12 was vroeger ook een bierhuis/proeflokaal gevestigd. De zwarte ruiter verwijst mogelijk naar het stout bier (donkerbruin/zwart van kleur) dat zij tot de Tweede Wereldoorlog brouwden. Met de opkomst van de pils verdwenen veel brouwerijen en ook de Zwarte Ruiter.

Loop verder naar Lijnmarkt 35 (aan de rechterkant).

 

 

 

 

 

49. Gevelsteen de Witte Olifant (1736)
Lijnmarkt 35

De naam van de gevelsteen verwijst naar de huisnaam die het pand in 1639 kreeg. De huisnaam daarvoor dateerde uit 1537 en was ‘Den Olyfant’. Waarschijnlijk werd het pand herbouwd in 1736 en herinnert de gevelsteen daar aan. De olifant staat symbool voor kracht, trouw, goede herinnering, geduld, verstandigheid en huwelijkstrouw, maar kan ook verwijzen naar de handel met Azië waar veel specerijen vandaan kwamen.
Witte olifanten (albino’s) zijn een zeldzaamheid, daarom worden ze gezien als een teken van geluk. Albino olifanten zijn overigens niet wit, maar ze hebben wel een lichtere huid en hun wimpers en teennagels zijn lichter gekleurd. In figuurlijke zin staat een witte olifant ook voor iets zeldzaams. Wellicht woonde hier vroeger een koopman die handelde in ivoor.

Aan het einde van de Lijnmarkt kom je uit bij de Gaardbrug (links van je) en gaat de Lijnmarkt over in de Oudegracht. Op deze kruising zie je rechts op het dak van  Oudegracht 171 een beeld van een ooievaar.

 

 

 

 

 


50. Ooievaar op dak (rond 1889, hersteld in 1998)
Oudegracht 171

Vanaf 1688 is de huisnaam ‘De Oyevaer’ van dit pand bekend. De ooievaar is waarschijnlijk in 1889 op de top van dit pand geplaatst en herinnert aan een winkel in babyartikelen die hier was gevestigd. De ooievaar staat symbool voor geluk, voorspoed en vruchtbaarheid.

Loop nu iets verder over de Oudegracht en ga rechts onder de grijze poort ‘Royestein’ door de Strosteeg in.
Of blijf over de Oudegracht lopen voor een verlenging van 1900 meter langs een aantal lantaarnconsoles in de werven van de Oudegracht (groene route: punt 53 t/m 78). Loop dan verder naar Oudegracht 181 en lees verder bij punt 53.

Als je de Strosteeg ingaat, loop dan rechts om de parkeergarage heen naar de andere zijde. Hier zie je tegen de parkeergarage aan diverse reliëfs met dieren. 

51. Reliëfs met dieren op parkeergarage Springweg (1956)
Gerarda Rueter (1904-1993), Strosteeg 83

De reliëfs uit 1956 zijn afkomstig uit de poort van het in 1986 gesloopte Rabobankkantoor aan de Sint Jacobsstraat. Twee bijbehorende beelden van beeldhouwer Albert Termote (1887 - 1978) zijn verdwenen. De reliëfs verbeelden de landbouwactiviteiten waaraan de Rabobank van oorsprong krediet verleenden.

Van boven naar beneden zie je links de plantaardige productie: maaien/oogsten van graan, opbinden tot schoven, inzaaien, grond bewerken met als resultaat producten als knollen en bieten, en rechts van boven naar beneden de dierlijke productie:
kaas maken, koe melken, varkens hoeden, aflammeren met als resultaat producten als vlees en kaas. De man en vrouw bovenaan verbeelden de coöperatiegedachte.

 

 

 

 




Loop vanaf de reliëfs (met je rug er naar toe) rechtdoor. Links tegen de muur zie je het kunstwerk ‘Lof der Keramiek’.

52. Lof der keramiek (2012)
Samenwerkingsverband 7 kunstenaars, Strosteeg

Dit kunstwerk herinnert aan de Kunstaardewerkfabriek Sint Lukas en de Pottenbakkerij De Vier Paddenstoelen die zich begin 20 e eeuw in de Strosteeg bevonden. In het kunstwerk zijn herinneringen aan de twee fabrieken verwerkt en een aantal dieren (vlinders, kikker) dat werd afgebeeld op het aardewerk dat de fabrieken maakten. Het rechterpaneel bevat een stierenkop dat het symbool van Sint Lukas weergeeft (evangelist en beschermheilige van het schildersgilde). In het gedicht op het linkerpaneel wordt nog de stofmijt genoemd.

Ga nu rechts de Springweg op. Loop over de Springweg naar de Mariaplaats en lees vanaf daar verder bij punt 45 (Sint Mariapomp). Eventueel kun je vanaf daar ook punt 44 (kameleons, flamingo’s en apen) nog bekijken.

 


 

EXTRA ROUTE 2

Langs de werven (kades langs het water) van Utrecht is bijzondere kunst te zien; de zogeheten lantaarnconsoles waarop ook diverse afbeeldingen van dieren zijn te vinden

Lantaarnconsoles
De lantaarnconsoles onder de lantaarnpalen langs de grachten zijn vanaf 1953 met de grootschalige restauraties van de stadsgrachten aangebracht. Er zijn er zo’n 330. De afbeeldingen op de consoles zijn zeer divers. Ze verwijzen o.a. naar Utrechtse stadsgeschiedenis, Griekse en Romeinse mythologie, huisnamen, christelijke verhalen, spreekwoorden, gilden en faculteiten van de Universiteit Utrecht.

Deze extra route leid je langs vier werfdelen waarbij je steeds trap af en trap op gaat bij de bruggen. In totaal zijn er in dit stuk 11 consoles met dieren te zien, maar geniet ook van de andere consoles.
Ook op de Oudegracht zelf is dierenkunst te zien. Voor een deel zijn die te zien vanaf de werf, voor een deel ook niet. Dat wordt in de route aangegeven.

Ga voor het eerste werfdeel van de Gaardbrug tot de Hamburgerbrug de trap af bij Oudegracht 177 bis en ga onderaan de trap rechts. Hier zie je twee consoles: De Climmenden Bock en De Kat.

53. Console De Climmenden Bock (1964)
Jeanot Bürgi (1939 - 2011)

De naam op deze console verwijst naar de vroegere naam van het huis op Oudegracht 179 in 1641. Op de console is een Nubische steenbok afgebeeld. Van alle geitensoorten heeft deze soort de langste hoorns.

 

 

 

 

 

54. Console De Kat (1963)
Jeanot Bürgi (1939 - 2011)

Deze console verwijst naar de vroegere naam van het huis op Oudegracht 181: De Catt. Veel kooplieden hadden vroeger een kat om muizen en ratten weg te houden uit de kelders in de werven.

Ga verderop bij de Hamburgerbrug de trap op. Je komt uit bij Oudegracht 197/199. Vervolg de Oudegracht voor het tweede werfdeel van de Hamburgerbrug tot de Weesbrug. Ga hiervoor tegenover Oudegracht 205 de trap af. Je ziet op dit werfdeel drie consoles: De Basilisk, Twee zwanen en Man met raaf.

 



 

 

 



55. Console De Basilisk (1964)
Kees Groeneveld (1897 - 1986)

Het tafereel op de console verwijst naar het gerucht dat er een basilisk leefde in de werfkelder van een Utrechtse bierbrouwerij. De basilisk is een mythisch reptiel dat er uit ziet als een draakachtig monster met een hanenkop, de snavel van een arend heeft en de staart van een eekhoorn. Hij wordt geboren uit een leerachtige ei zonder schaal dat door een zevenjarige haan (!) is gelegd en wordt uitgebroed door een slang. De blik van de basilisk is dodelijk, daarom waagde niemand zich nog in de kelder. Een geblinddoekte jongeman versloeg de basilisk met een spiegel. Zo versteende de basilisk zichzelf.

 

56. Console Twee zwanen (1965)
Giuseppo Roverso (1900 - 1977)

Deze console verwijst naar de vroegere naam van het huis op Oudegracht 223: De Swaen. Zwanen staan niet alleen symbool voor trouw, maar ook voor elegantie, kracht en harmonie.

 

 




 

57. Console Man met raaf (1977)
Jeanot Bürgi (1939- 2011)

De console toont één van de moordenaars van de monnik Meinrad. Hij woonde in de 9 e eeuw in Einsiedeln in Zwitserland. Na 18 jaar als kluizenaar geleefd te hebben werd hij door twee mannen vermoord, omdat zij dachten dat hij in het bezit was van een grote familieschat. Dat bleek niet waar te zijn. Meinrad had twee raven die hem gezelschap hielden, nadat hij ze in een ijzige winter van de hongersdood had gered. De raven achtervolgden de mannen die Meinrad hadden vermoord. De omwonenden, die wisten dat de raven bij Meinrad hoorden, begrepen dat de mannen Meinrad hadden gedood. Ze grepen de mannen en lieten hen terechtstellen.

Ga aan het eind van werf bij de Weesbrug weer met de trap naar boven. Je komt dan uit bij Oudegracht 245. Je kunt nog een stuk terug boven langs de Oudegracht lopen om op Oudegracht 235 (punt 58) en Oudegracht 213 (punt 59) twee gevelstenen te bekijken. Anders vervolg je de Oudegracht en kom je op Oudegracht 249 (punt 60) een gevelsteen ‘De witte Leeu’ tegen.

58. Gevelsteen In de blavwe hen
Oudegracht 235

De naam van dit huis wordt in 1735 voor het eerst vermeld. De hen was vroeger vaak een uithangteken van eierhuizen.

Mogelijk werden hier vroeger eieren verkocht of woonde hier een handelaar in eieren.

59. Gevelsteen met Jacobsschelpen (1994)
Wim van Tol, Oudegracht 213

De gevelsteen herinnert aan het Jacobsgasthuis dat zich hier vroeger (1375 - 1642) bevond en waar pelgrims onderdak konden vinden. De Sint Jacobsschelp is het symbool van de pelgrimstocht naar Santiago de Compostella. De schelp werd vroeger zichtbaar gedragen als bescherming tegen struikrovers die uit erecode de dragers met rust lieten. De schelp wordt nog steeds als herkenningsteken gedragen.

 

 

 

 



60. Gevelsteen De witte leeu
Oudegracht 249

De naam witte leeu komt vanaf de middeleeuwen regelmatig voor, vaak als naam van plaatselijke biermerken, herbergen en uitspanningen. Leeuw werd destijds zonder ’w’ geschreven. Mogelijk verwijst de naam van de gevelsteen naar een brouwerij die destijds aan de overzijde op Oudegracht 277 was gevestigd, omdat een van de eigenaren van de brouwerij de bewoner is geweest van het pand op Oudegracht 249. Het lijkt er op dat de leeuw zijn linkervoorpoot op iets heeft laten steunen, misschien een biervat?

Vervolg de Oudegracht en ga voor het derde werfdeel, dat loopt van de Weesbrug tot de Smeebrug, tegenover Oudegracht 265 met de trap naar beneden. Hier kom je drie consoles tegen: Snoek, Kikker en Varkens met eikel. Ga voor de snoek onderaan de trap even links en vervolgens rechts van de trap voor de consoles met de kikker en met de varkens.

 

 

 

 

61. Console Snoek (1974)
Paulus Reinhard

De snoek verwijst naar de grote rivieren, zoals de Rijn en de Vecht, die lang geleden samenkwamen in Utrecht waardoor Utrecht op de huidige plek is ontstaan. Deze rivieren zaten vroeger vol met snoeken. De snoek zwemt ook in de Oudegracht.

62. Console kikker (1971)
Paulus Reinhard


Mogelijk maakte de beeldhouwer de kikker, omdat hij in hetzelfde jaar voor de Prinses Wilhelminaschool op de Lanslaan een grote stenen kikker maakte. De kikker zou samen met de hiervoor genoemde snoek ook een protest kunnen zijn voor het feit dat beide diersoorten destijds niet meer in de Utrechtse grachten voorkwamen.

63. Console Varkens met eikel (1965)
Jeanot Bürgi (1939 - 2011)

Deze console verwijst naar de huisnaam van het pand op Oudegracht 271. Dit heette in 1752 ‘De Eykel’. Het huis was destijds eigendom van een kuiper die houten vaten maakte van eikenhout. Op de console houden twee varkens een wapenschild met een eikel vast. Varkens werden vroeger voor de slacht in de herfst naar het bos gebracht om eikels te eten. Dit gaf hun vlees een nootachtige smaak.

Als je vanaf de werf naar Oudegracht 271 kijkt, zie je daar een gevelsteen hangen met een vergulde eikel.

 

 

 

 


64. Gevelsteen De Eykel met eikelmuis (1991)
Oudegracht 271

Rechts van de vergulde eikel zie je een (eikel)muis. De muis lijkt echter niet op een echte eikelmuis, die heeft een kenmerkend zwart ‘zorro-masker’ en een lange pluimvormige staart. De eikelmuis is één van de weinige muizen die een winterslaap houdt. Tegenwoordig komt de eikelmuis alleen nog in Zuid-Limburg voor. Andere namen voor de eikelmuis zijn fruitdiefje of tuinslaapmuis.

Ga aan het eind van de werf voor de Smeeburg (met twee leeuwenkoppen) met de trap omhoog. Je komt uit bij Oudegracht 275/277. Ga links en loop verder over de Oudegracht en ga voor het vierde en laatste werfdeel (tussen de Smeebrug en Geertebrug) tegenover Oudegracht 279 de trap af en beneden rechts. Hier kom je langs de werf een gevelsteen met bevers en drie consoles met dieren tegen. Daarnaast kun je vanaf de werf een gevelsteen met een olifant zien en vier metalen leeuwen.

65. Gevelsteen In de burcht 1980 - 2005 (twee bevers)
Oudegracht 281

De betekenis van deze gevelsteen is onbekend.

Kijk twee consoles verder naar boven. Bij Oudegracht 299 zie je een gevelsteen De Olyphant.