Het Dierenmuseum - Het virtuele museum over het dier in de kunst en cultuur

Dierensymboliek in religies

Dieren zijn symbolisch zichtbaar in het Christendom en in het Hindoeïsme.

1. Christendom

Het dier is in het Christendom een ‘collegaschepsel’ van de mens. Het kan echter niet zoals de mens in verantwoordelijkheid kiezen en handelen. Dieren zijn namelijk niet zoals de mens naar Gods beeld geschapen. Het dier is van alle schepselen wel het meest aan de mens verwant, meer dan de planten. Er is een duidelijke hiërarchie tussen mens en dier en de mens is geschapen naar het beeld van God. In het Christendom staat God als schepper boven de mens. De mens staat als beelddrager van God boven het dier.
Meer weten over de positie van het dier in het Christendom? Ga dan naar de pagina Dieren in religies.

 

Rafaël - Schepping van de dieren, Fresco in het Vaticaan, 1518

Heiligen met een dier
De beeldhouwkunst in het Christendom is nauw verweven met de architectuur en was vooral te zien op of in kerken. Dieren zijn daar vaak afgebeeld als

  1. metgezel van heiligen
  2. onderdeel van een Bijbels verhaal, en 
  3. symbool.

Een heilige is een titel in het christendom. Ze word toegekend aan overleden personen die bijzonder rechtschapen en gelovig hebben geleefd. De levenswijze van heiligen dient als voorbeeld voor gelovigen, maar de heilige kan ook in een gebed worden aangeroepen voor hulp, bijvoorbeeld bij ziekte. De heilige zelf wordt echter niet aanbeden.

In de loop der tijden zijn de heiligen niet alleen verbonden aan het aanroepen voor hulp, maar ook verbonden met een kerk (de Sint Pieter in Rome is gebouwd op het graf van Sint Petrus), een plaats (Sint Maarten is de beschermheilige van Utrecht), een beroep (beroepsgroepen en gilden kozen in de middeleeuwen voor een patroonheilige) of een naam (kinderen worden vernoemd naar een heilige).

De beelden van Bijbelse figuren en heiligen zagen er vaak niet realistisch uit, maar alsof ze niet van deze wereld waren. Ze waren nogal stijfjes en emoties ontbraken. Daarmee ontstond een afstand tussen het volk en de heiligen. Tijdens de Gotiek (1140 - 1500) werden de beelden realistischer, dat kwam voort uit een (her)waardering van de werkelijkheid en van de Romeinse kunst.
Heiligen zijn vaak herkenbaar aan een attribuut dat meestal is afgeleid uit het leven van de heilige of van een legende. Vaak is het attribuut een dier, omdat het dier in het, al dan niet legendarische, leven van de heilige een bijzondere rol heeft gespeeld.

Opvallend is dat de kat als attribuut ontbreekt. Dat heeft te maken met het feit dat de kat werd geassocieerd met het kwaad. De kat is een nachtdier en de nacht is het terrein van het kwade. Vooral de zwarte kat werd gezien als symbool van de duivel.
Er is echter één uitzondering. Er is één heilige die met een kat wordt afgebeeld en vaak ook met een hond en muizen aan zijn voeten (en een bezem); dat is de  Peruaanse heilige Sint Martinus de Porres (1579 - 1639). Hij is de beschermheilige van verpleegkundigen en patroon van de sociale gerechtigheid.


De volgende heiligen zijn vaak herkenbaar aan een dier. Op de website Heiligen.net vindt je het verhaal achter deze heilige.


Sint Gertrudis met muizen


Heilige




Aldegondis van Meubeuge met duif

Cuthbertus

Gudwalus en de vissen

Prisca

Amelberga met steur

Dominicus Guzmán met hond

Hieronymus met leeuw

Oda met ekster

Ambrosius met bijen

Egidius met hinde

Hubertus met hert

Odrada met paard

Antonius met varken

Egilius met paard

Johannes de Doper met lam

Remaclus met wolf

Bavo met valk

Elvius en de wolfs-moder

Joris en de draak

Rigobertus en de maaltijd

Benedictus met raaf

Franciscus van Assisi

Kenedus en de meeuwen


Benno van Meissen met vis

Fronto en de kamelen

Kentigernus en het roodborstje

Rochus met hond

Berachus

Gertrudis met muis

Launomarus en de koe

Veerle met gans

Blasius en zijn dieren (leeuw en beer)

Gilles en het hert

Maarten op paard

Werburis en haar gans

Brigitta van Kildare en de wolf (of koe?)

Gregorius met duif

Norbertus met spin

Isidorus van Sevills soms met bijenkorf

Colomba van Sens met berin

Guido van Anderlecht met os en paard

Petrus met haan


Mooie kerken waar je beelden van heiligen kunt zien, zijn de Sint-Servaas Basiliek in Maastricht en de Sint Jan kathedraal in Den Bosch (gotische kerk).

Dieren als onderdeel van een Bijbels verhaal

In de kerk zijn vaak voorstellingen van Bijbelse verhalen te zien waarvan dieren onderdeel uitmaken. Vaak hebben de dieren ook een symbolische betekenis. Het gaat hier echter niet alleen om beelden, maar ook om schilderijen, tekenkunst, hekwerk, altaren, kansel en glas-in-lood ramen. Bijbelse verhalen met dieren zijn o.a.:

- Adam en Eva in het paradijs met dieren
- De Ark van Noach
- De ezel en os bij de geboorte van Jezus (vaak terug te zien in hedendaagse kerststallen)
- Jona en de walvis
- De profeet Bileam en de ezelin
- Jezus die rijdend op een ezel Jeruzalem binnenrijdt (intocht): (ezel is hier symbool van nederigheid)
- De vlucht van Maria en Jozef met Christus naar Egypte
- Elia en de raven

Elia en de raven, Oude Kerk Delft

- Tobias en de hond
- Samson en de leeuw
- Madonna (Maria) op slang
- Jezus de goed herder met een schaap op zijn nek
- Lazarus en de honden
- De wonderbaarlijke visvangst
- Naamgeving van de dieren door Adam
- De verloren zoon als zwijnenhoeder

De verloren zoon als zwijnenhoeder, Oude Kerk Delft

Dieren in de kerk en hun symboliek

Dieren worden in de christelijke kunst ook symbolisch gebruikt. De als positief of negatief beschouwde eigenschappen van het dier vormen vaak de basis voor de symbolische betekenis. De christelijke kunst gebruikte niet alleen dierensymboliek uit de Bijbel, maar ook uit andere geschriften zoals de Physiologus, een van oorsprong Griekse populair-theologische verhandeling uit de 2e, 3e of 4e eeuw waarin de belangrijkste waarheden van de christelijke waarden en leer in verband worden gebracht met voorbeelden in de natuur waarbij eigenschappen van dieren en planten een theologische of morele betekenis krijgen. Enkele dieren die vaak voorkomen zijn: 

- arend: gezichtsvermogen
- distelvink: doornenkrans van Jezus
- draak: het kwaad
- duif: verwijst naar de heilige geest
- haan: waakzaamheid, aankondiger nieuwe dag (daarom vaak te zien op kerktorens)
- hellehond: het kwaad
- hond: symbool van trouw, vaak te zien op het voeteinde van een graf
- lam: lam Gods = Jezus
- leeuw: kracht, moed
- pelikaan: opoffering

Dieren van de evangelisten Marcus, Johannes en Lucas
Deze drie evangelisten zijn vaak in de kerk te zien met een dier. In de derde eeuw na Christus werden de evangelisten vereenzelvigd met deze symbolen.

  • Bij Marcus werd de link gelegd met de leeuw (een woestijndier), omdat zijn evangelie begint met Johannes de Doper in de woestijn, en omdat er van Jezus gezegd wordt dat hij in de woestijn verbleef te midden van de wilde dieren.
  • Lucas begint zijn evangelie met de aankondiging van de geboorte van Johannes de Doper op het moment dat zijn vader Zakarias priesterdienst heeft in de tempel. Destijds werden runderen in tempels als offerdier gebruikt, vandaar de link met een rund.
  • Het evangelie van Johannes begint met een filosofische/theologische uiteenzetting over tijd en eeuwigheid. Voor Johannes werd het symbool van de arend bedacht, omdat dit dier hoog kan vliegen en van bovenaf een goede kijk op de aarde heeft.
  • De vierde evangelist Matteüs heeft geen dier als symbool, maar een engel.


2. Hindoeïsme

Goden uit het Hindoeisme

Het Hindoeïsme is gevormd uit diverse tradities en heeft niet één bepaalde stichter. Het kent diverse stromingen met hun eigen heiligen, leraren en goden. De meeste hindoes geloven in God, die Brahman heet. Ze aanbidden veel verschillende goden die allemaal op hun eigen manier iets laten zien van de éne God Brahman. De belangrijkste drie gedaantes zijn: Brahma, Vishnu en Shiva. Elke hindoegod wordt geassocieerd met een dier dat zijn rijtuig is.

  • Brahma is de schepper van het heelal. Hij heeft 4 hoofden die alle vier een windrichting opkijken. Hij rijdt op zwanen of zit op een heilige lotusbloem.
  • Vishnu is met zijn vier armen de beschermer van de wereld. Hij wordt vaak afgebeeld op een adelaar of slapend op een reuzenslang. Shiva is de vernietiger van het kwaad in het heelal. Hij gaat over iemands dood en bepaalt hoe die weer terug op aarde komt.
  • Shiva rijdt op een grote stier en wordt vaak afgebeeld met een tijgervel en een slang om zijn nek.

Andere hindoegoden zijn:

  • Agni (vuurgod) rijdt op een ram of bok
  • Durga (godin voor deugdzaamheid en rechtvaardigheid) rijdt op een leeuw of op een tijger
  • Ganesha (god voor wijsheid en succes) berijdt zijn rat en heeft het hoofd van een olifant
  • Krishna (in veel hindoeïstische stromingen beschouwd als een incarnatie van Vishnu) rijdt op een koe
  • Saraswati (godin voor wetenschap en kunst) wordt geassocieerd met een zwaan of pauw
  • Vayu (god van het leven) rijdt op een antilope

Ganesha

Wil je meer weten over hoe religies denken over dieren? Klik dan hier.

Meer weten?