Het Dierenmuseum - Het virtuele museum over het dier in de kunst en cultuur

Goden en dieren

Veel oude culturen kenden goden met dierlijke verschijningsvormen. Hier wordt ingegaan op goden uit:

  1. het Oude Egypte
  2. de Griekse en Romeinse oudheid
  3. de oude Mayacultuur

 

1. Egyptische goden (3000 vóór Chr. tot ca. 3e eeuw na Chr.)

 

Het dierenrijk is een inspiratie geweest voor de religie en de kunst in het Oude Egypte. De Oud-Egyptische mythologie kent diverse goden. De oude Egyptenaren geloofden dat de goden zich in dierengedaante konden manifesteren. Iedere god had zijn eigen dierlijke verschijningsvorm, maar de goden werden ook afgebeeld als half menselijke, half dierlijke figuren. Dieren en goden werden afgebeeld op aardewerk, maar vooral ook in afbeeldingen op muren van tempels, graven en sarcofagen. De goden zijn ook zichtbaar in de beeldhouwkunst (o.a. de beroemde sfinx in Caïro), grafbeelden en amuletten.

 Enkele Egyptische goden zijn:

  • Anubis: god van de doden, meestal afgebeeld met de kop van een jakhals.
  • Bastet: godin van de vruchtbaarheid, afgebeeld met de kop van een kat.
  • Chepri: god van de opgaande zon, afgebeeld met de kop van een mestkever.
  • Chnoem: god van de nijlbron, de oorsprong van het leven, afgebeeld met een ramskop.
  • Hathor: godin van de liefde en de muziek, afgebeeld met de kop van een koe.
  • Horus: hemelgod, afgebeeld met kop van een valk.
  • Re (of Ra): de zonnegod en een oppergod, meestal afgebeeld met de kop van een valk.

Anubis

  • Sekmet: godin van vergelding, ziekte en leeuwinnen, afgebeeld met de kop van een leeuw.
  • Serket: godin van medicijnen, magie en genezeres van giftige steken en bijten, afgebeeld met een schorpioen boven haar hoofd
  • Seth: god van de woestijn, chaos, onvruchtbaarheid, van stof en kale grond, afgebeeld met de kop van een onbekend dier (waarschijnlijk een springspitsmuis of aardvarken).
  • Sobek: god van de schepping, afgebeeld met de kop van een krokodil.
  • Taweret: moedergodin die barende vrouwen beschermt, afgebeeld met de kop van een nijlpaard.
  • Thot: god van de maan, de magie, de kalender, de schrijfkunst en de wijsheid, vaak afgebeeld met de kop van een ibis of van een baviaan.

Tawaret

Ook het hiërogliefenschrift van de Egyptenaren bevat symbolen in de vorm van dieren, zoals de gier (letter a), het kuiken (letter w,u of oe), de uil (letter m) en de slang (letter d of dj).

2. Griekse en Romeinse goden (600 vóór Christus - 400 jaar na Christus)

In de Griekse oudheid stond de Griekse mythologie centraal. Er werden beelden in menselijke vorm, meestal naakt, gemaakt van Griekse mythen en sagen. Dit betreffen verhalen over goden, halfgoden en het contact tussen goden en mensen. Met deze mythen en sagen werd het ontstaan van de wereld, de hemellichamen, de mensen, de goden, het kwaad, ziekten, natuurverschijnselen en de oerelementen aarde, water, vuur en lucht verklaard. Ze vormden de basis van de religie van de oude Grieken. Van de Griekse kunst is niet veel meer overgebleven, maar de Romeinen lieten zich bij het maken van Romeinse kunst sterk inspireren door de Griekse cultuur. Bovendien hadden ze Griekenland opgenomen in het Romeinse rijk. Voor de Romeinen diende de kunst vooral ter decoratie van hun huis of tuin. Hun kunst liet ook meer de dagelijkse wereld zien, terwijl de Griekse kunst vooral een ideaalbeeld toonde. Van de Romeinse kunst is in de loop der jaren meer bewaard gebleven en daardoor weten we ook meer van de Griekse kunst.

Al in de klassieke oudheid van de Grieken en Romeinen werden er dierenbeelden gemaakt. Van deze beeldhouwkunst zijn enkele bronzen beelden en marmeren beelden bewaard gebleven afkomstig uit tempels en graven. De talrijke Romeinse kopieën van verloren gegane Griekse originelen geven een beeld van de oude Griekse beeldhouwkunst. Van de Romeinse kunst is meer bewaard gebleven en deze is te zien in diverse musea in de hele wereld.


Griekse godin Athena met uil
in het Academiegebouw in Utrecht



Griekse en Romeinse mythologie en dieren
De Griekse mythologie kent diverse goden, halfgoden en andere bovennatuurlijke wezens. De Romeinen hebben het geloof in goden overgenomen, maar gaven dezelfde goden een andere naam. Veel goden hebben een dier als symbool of worden erdoor vergezeld. Zo wordt de Griekse godin van de wijsheid, Pallas Athena (Minerva in de Romeinse mythologie) vergezeld van een uil die de wijsheid symboliseert. Andere Griekse (en Romeinse) goden en het dier dat hem of haar vergezelt of symboliseert vind je hieronder.

Griekse God

Romeinse equivalent

Dier dat hem of haar vergezelt of symboliseert en uitleg

Aphrodite: godin van de liefde en schoonheid

Venus

Duif, mus, zwaan, bijen

Apollo: god van de muziek en zon

Apollo

Slang

Ares: god van de oorlog

Mars

Wild zwijn, slang, hond, aasgier

Artemis: god van de maan en de jacht

Diana

Hert

Asklepios: god van geneeskunde en genezing


Asklepius

Slang (asklepiosstaf of esculaap)

Athena: godin van de wijsheid

Minerva

Uil. Zoals de uil neemt ze een hoger perspectief in. Zij overziet de wereld onder haar en is zelfs in staat in het donker te kijken.

Dyonisos: god van de wijn

Bacchus

Tijger, panter, geit, dolfijn

Hades: god van de onderwereld

Pluto

Cerberus: hellehond met 3 koppen

Helios: zonnegod


Sol

Zonnewagen met paarden of griffioenen

Hera: godin van vrouwen en huwelijk

Juno

Koe, leeuw, pauw

Hermes: god van reizigers

Mercurius

Staf met 2 slangen (caduceus), reiger, schildpad

Persephone: godin van de lente

Proserpina

Parkiet

Poseidon: god van de zee

Neptunus

Zeepaard

Zeus: koning van de goden

Jupiter

Arend/adelaar, stier


Andere 'dieren' uit de Griekse mythologie:

Argos

Argos was een jachthond van Odysseus.Toen hij vertrok uit Ithaka om te strijden tegen Troje, liet hij zijn hond achter. Argos werd echter niet goed verzorgd. Toen Odysseus na 20 jaar terugkwam op Ithaka vond hij zijn oude trouwe hond verwaarloosd en vies terug bij de ingang van zijn voormalige huis. Argos herkend Odysseus meteen ook al was hij verkleed als zwerver. De hond begroette blij zijn baas blij en blies daarna zijn laatste adem uit.

Chrysomallos

Een ram met een gouden vacht die voort is gekomen uit de liefde tussen Poseidon en Theophane. Hij kon vliegen, zwemmen en vliegen.

Erymanthische zwijn

Dit zwijn maakte het gebied rondom de berg Erymanthos onveilig. Herakles moest het vangen als één van zijn twaalf werken.

Feniks

De feniks is een reigerachtige vogel waarvan de Grieken dachten dat hij in staat was steeds weer opnieuw herboren te worden uit zijn eigen as.

Griffioen

De griffioen is een hybridisch fabeldier dat de heerschappij over twee rijken symboliseert. Het heeft het lichaam van een leeuw (heerschappij over de aarde) en de kop en vleugels van een adelaar (heerschappij over de lucht).

Hippocampus

Dit is een zeepaard, de mythische maritieme tegenhanger van het paard. Het gewone zeepaard heeft het hoofd en voorbenen van een paard, het geschubde onderlijf van een vis en de staart van een dolfijn. Er zijn ook andere zeepaarden in de oceanen. Die hebben geen hoeven maar poten met vliezen, geen manen maar een vin, vleugels of een hoorn. 

Laelaps

Laelaps was een hond die van de goden het vermogen had gekregen om elke prooi te vangen waar hij op jaagde.

Nemeïsche leeuw

De Nemeïsche leeuw of de leeuw van Nemea was een zeer grote leeuw die leefde in de wouden van het Griekse schiereiland Peloponnesos. De leeuw doodde mensen en vee en maakte de vallei van Nemea onveilig. Niemand kon hem doden, omdat zijn huid ondoordringbaar was voor pijlen. Herakles doodde uiteindelijk de leeuw door hem te wurgen met zijn blote handen. Dit was het eerste werk van Herakles. Later droeg Herakles de ondoordringbare huid van deze leeuw als mantel en harnas. De kop van het dier werd zijn kap.

Pegasus

Pegasus is een gevleugeld paard. Het komt voort uit de liefde tussen de gorgoon Medusa en de zeegod Poseidon en ontstond uit Medusa's bloed toen zij door de held Perseus werd gedood.

Stier van Kreta

Deze stier wordt ook wel de Kretenzische stier genoemd en betreft een stier die op Kreta leefde. Het zou kunnen gaan om de witte stier waarin de oppergod Zeus zich had veranderd toen hij de Fenicische prinses Europa had geroofd. Maar het zou ook kunnen gaan om de witte stier die de zeegod Poseidon aan koning Minos (koning van Kreta) had gegeven als offerdier. Minos besloot de stier vanwege zijn schoonheid echter niet te offeren en hield hem voor zichzelf. Dit maakte Poseidon kwaad en hij maakte de stier razend en tot een plaag voor het eiland. Herakles kreeg als zevende taak om de stier te vangen en naar het vasteland naar koning Eurysteheus te brengen. Deze liet de stier opnieuw los en zorgde ervoor dat de stier ook een plaag werd voor de stad Marathon. Daar werd de stier uiteindelijk gedood door de held Theseus.

Stymphaliden


Stymphaliden zijn fabeldieren die lijken op kraanvogels. Het zijn monsters met een koperen bek en klauwen die mensen eten. Ze kunnen pantsers doorboren en hun koperen veren afschieten als pijlen. Ze terroriseerden boerderijen en dorpen, doodden mensen en dieren en vergiftigden het land met hun uitwerpselen. Het was de zesde taak van Hercules om het land van de stymphaliden te bevrijden.

Teumessische vos

Een vos die van de goden de gave had gekregen om nooit gevangen te worden.

 

Xanthus en Balius

Dit waren de onsterfelijke, sprekende paarden van de Griekse held Achilles.


De Griekse mythologie kent ook wezens die half mens, half dier zijn:

Centaurs

Een paardmens, half mens, half paard en daarom ook wel hippocentaur genoemd. Centaurs worden vaak gewelddadig afgebeeld met een boog. Daarop is echter één uitzondering: de centaur Chiron die de leraar/opvoeder van diverse Griekse helden is. Er bestaan ook onocentaur (ezelcentaur), bucentaur (koeiencentaur) en ichtyocentaur (vissencentaur).

Gorgonen

Dit zijn monsterlijke vrouwen. Doorgaans worden hiermee Medusa (de door Poseidon bezwangerde), Stheno (de sterke) en Euryale (de vérspringende) bedoeld, dochters van de zeegoden Phorcys en Ceto. Ze hebben slagtanden, handen van brons, gouden vleugels en op hun hoofd slangen in plaats van haren. Iedereen die hen aankeek werd veranderd in steen. Medusa is hiervan de bekendste en zij was ook sterfelijk.

Harpijen

Dit zijn drie gevaarlijke wezens die werden afgebeeld als roofvogels met scherpe klauwen, het gezicht van een oude vrouw en een vuil onderlijf. De wezens waren voorheen echter de drie mooie, gevleugelde dochters van Elektra en Thaumas.

Minotaurus

De minotaurus is een wezen met de kop en staart van een stier en het lichaam van een man. Hij was de zoon van Pasiphaë en een witte stier. Hij woonde in een labyrint waar elk jaar zeven jongens en zeven meisjes werden geofferd, omdat hij mensenvlees moest eten.

Saters

Dit zijn vrolijke en ondeugende boswezens die behoren tot het gevolg van de god Dionysos. Ze zijn half mens, half bok. Ze hebben de staart, oren en poten van een bok en een ithuphallos (erecte penis) en zijn vaak sterk behaard. Vaak bezitten ze een fluit. Ze zijn gek op wijn en het verleiden van nimfen. Ze symboliseren wellust en vervoering.

Sfinx

De Griekse sfinx heeft het lichaam van een adelaar en het hoofd van een vrouw. De Egyptische sfinx is half man, half leeuw.  De sfinx is het meest bekend uit het verhaal met Oedipus. De sfinx is in dit verhaal een monster dat mensen onmogelijke raadsels opgeeft.

Sirenes


Sirenen zijn halfgodinnen met het lichaam van een vogel en het hoofd van een vrouw. Sirenen verleidden hun toehoorders met gezang. Ze lieten schepen te pletter varen tegen rotsen en zogen daarna de levenskracht uit hun slachtoffers. 

Zie ook de volgende video's voor afbeeldingen:


3. Goden van uit de oude Mayacultuur (3300 vóór Chr. - 900 ná Chr.)

De Maya's die woonden in noordelijk Centraal Amerika (o.a.Mexico) kenden tientallen goden. Het is moeilijk om hun specifieke rol te definiëren. De goden kennen verschillende verschijningsvormen en hebben een groot aantal namen en titels. Vaak hebben de Mayaanse goden eigenschappen die tegenstellingen met elkaar vormen: mannelijk/vrouwelijk, oud/jong, goed/kwaad, hemels/hels. De meeste van deze goden beïnvloeden de cycli op de kalender. Enkele goden met dierlijke gedaanten zijn:

  • Itzamna: God van de hele schepping - zowel van de hemel als de aarde. Hij is de heerser over de onderwereld en wordt afgeschilderd als een vogel, draak of alligator-achtige kaaiman.
  • Ix Chel (Chac Chel): Godin van de verloskunde, geneeskunde, aarde, regen en oorlog. Zij wordt voorgesteld als een oude vrouw met slangen in haar haar, soms met jaguarklauwen en -ogen. Zij werd meestal beschouwd als een godin van de verwoesting, omdat zij maïsvelden overstroomde en mensen van het leven beroofde.
  • Kinich Ahau: Zonnegod - een hemelse god. Wanneer hij zich in de lucht bevindt, wordt hij afgebeeld als een arend. Wanneer hij op aarde is (tussen zonsondergang tot zonsopgang), wordt hij afgebeeld als een jaguar.
  • Kulkulcan: dit betekent gevederde slang

Kinich Ahau als jaguar en als arend met een geofferd mensenhart in de poot (in Chichén Itzá)

Meer over de goden van de Maya's, vind je hier.

Bronnen/Meer weten?

  • Harden, A., Animals in the classical world, 2013
  • Jennison, G., Animals for Show and Pleasure in Ancient Rome, 2005
  • Toynbee, J.M.C., Animals in Romand Life and Art, 2013

Wikipedia: Dier in de Griekse mythologie, Mayamythologie

Mythische wezens uit de Griekse mythologie

Quora

Video's