Het Dierenmuseum - Het virtuele museum over het dier in de kunst en cultuur

Dierensymboliek in de kunst van niet Westerse culturen

Ook in niet Westerse kunst komen dieren veelvuldig voor. Hieronder vind je informatie over dierenkunst in Afrika, China, India, Japan en Noord-Amerika.

Afrika

 

Maskers zijn een belangrijk onderdeel van de Afrikaanse cultuur. Veel Afrikaanse volkeren hebben ze. Ieder volk heeft zijn eigen maskers, met eigen betekenissen en eigen gebruiken. Ze zijn veelal gemaakt van hout. Ze worden gebruikt bij allerlei rituelen en ceremonies zoals bij een geboorte, genezing, inwijding, begrafenis of geestenuitdrijving. Vaak gaat dit gepaard met traditionele Afrikaanse muziek en dans.
Dierenmaskers komen veel voor, bijvoorbeeld van apen, krokodillen, cameleons, hyena's, antilopen en buffels. Ze staan veelal symbool voor de eigenschappen en specieke krachten van deze dieren. Soms bevatten dierenmaskers kenmerken van verschillende dieren tegelijk. Ze vertegenwoordigen vaak ook de geest van de dieren. De drager van het masker wordt een medium die verbinding legt met de spirituele wereld en kan praten met de dieren, bijvoorbeeld om te vragen om uit de buurt te blijven van een dorp. De Afrikaanse kunst kent ook krachtbeelden (ook wel spijkerbeelden of spijkerpoppen genoemd). Ze worden gebruikt of aangesproken om mensen te behoeden voor onder meer ziekte en onheil. De beelden worden geactiveerd en 'opgeladen' door het toevoegen van krachtige materialen (zoals ijzer in de vorm van spijkers) aan de buiten- en binnenkant. Soms komen ze ook voor in de vorm van een dier. Foto:Buffelmasker uit Burkina Faso

Meer Afrikaanse dierenmaskers vind je In het Afrikamuseum in Nijmegen, het Tropenmuseum in Amsterdam, het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden en het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika in Tervuren (nabij Brussel).

Hieronder vind je enkele filmpjes waarin je kunt zien hoe dierenmaskers bij traditionele dansen worden gebruikt:

China 


In de Chinese kunst komen draken veelvuldig voor. Deze symbolische dieren zijn een teken van geluk en daarom vaak te zien op daken van paleizen en tempels. Daarnaast wordt het Chinees Nieuwjaar traditioneel met een drakendans gevierd. De draak verdrijft symbolisch boze geesten. Leeuwendansen komen ook voor tijdens het Chinees Nieuwjaar of andere feesten. De leeuw verjaagt ook boze geesten en brengt geluk en voorspoed. Andere dieren die in de Chinese kunst te zien zijn, zijn kraanvogels (symbool voor een lang leven), vissen (symbool voor overvloed en rijkdom) en leeuwen. Leeuwen zijn vaak in een paar te zien als poortwachters bij gebouwen. Gewoonlijk bestaat zo'n paar uit een leeuw links met de rechterpoot op een bal - het symbool van de eenheid van het Chinese keizerrijk - en een leeuwin rechts met onder haar linkerklauw een welp - als symbool van vruchtbaarheid.


India/Indonesië/Sri Lanka

 

Vanaf de prehistorie is in de Indiase kunst al de Indische olifant (een ondersoort van de Aziatische olifant) afgebeeld, maar ook de tijger en de slang zijn veelvuldig afgebeeld. Ook apen, leeuwen, herten en andere dieren duiken op als icoon, symbool of decoratie in schilderingen op papier en stof. In 2004 is het boek 'Dieren van India' van K. Arni en Gita Wolf verschenen met diverse afbeeldingen van Indiase kunst.

Ook de Indiase goden, als half menselijke en half dierlijke figuur, zijn veelvuldig in de kunst en op tempels zichtbaar.

Japan

 

Het Westen kwam pas halverwege de 19e eeuw in contact met de Japanse kunst, omdat pas vanaf toen de Japanse havens opengingen voor handel met het Westen. Ook voor Japanse kunstenaars zijn dieren door de eeuwen heen een inspiratiebron geweest: tijgers, ossen, draken, vogels en vissen. Dit is onder andere zichtbaar op rolschilderingen (sumi-e) en prenten (ukiyo‐e). De dieren worden niet altijd precies natuurgetrouw weergegeven, maar zijn juist op decoratieve wijze in veel kunstvoorwerpen verwerkt.

Eind 2007, begin 2008 was er in de Kunsthal de tentoonstellng 'Dierenstreken- Japanse schilderingen 1700-1950'. Hier werden rolschilderingen en albums samengebracht van collecties van de leden van de Vereniging voor Japanse Kunst.

Veel rolschilderingen over de relatie tussen mens en natuur hebben in de Japanse samenleving een sociale en politieke betekenis. De afgebeelde dieren staan onder meer symbool voor verschillende sociale klassen. Zo identificeerde de Japanse adel zich graag met een hert vanwege zijn elegantie en gratie, terwijl de Samurai zich spiegelden aan de havik vanwege zijn mannelijke en disciplinaire eigenschappen. Andere dieren staan in Japan bekend om hun magische krachten zoals de haas die op de maan het elixer voor het eeuwige leven stampt en de vos die zich tot mens kan transformeren om iemand te misleiden. Ook mythische dieren spelen in de legendes een belangrijke rol zoals de regendraak die grote invloed kan hebben op de oogst. De catalogus die in het kader van de tentoonstelling verscheen is getiteld  'A Brush with Animals, Japanese Paintings 1700-1950'. Een ander boek over dieren in de Japanse kunst is Creatures' Paradise - Animals in Art  van het Kyoto National Museum. Japan is ook bekend voor origami, de kunst van het papiervouwen. Er zijn verschillende boeken verschenen om ook dierenfiguren te vouwen.Nederland kent ook een Japanmuseum Het SieboldHuis waar Japanse kunst is te bewonderen.

Noord-Amerika


Aan de noordwestkust van Canada komen totempalen voor. Een totempaal is een soort familiewapen. Het is een symbool van macht en prestige met gestileerde figuren en symbolen die verbonden zijn aan een clan of familie. De figuren en symbolen op de paal hebben allemaal hun gespecialiseerde betekenis. Je 'leest' hem van boven naar beneden. Dieren komen er veelvuldig op voor. (Foto: Totempalen in Vancouver)


  • Adelaar: staat bekend om zijn intelligentie, kracht en uitstekende zicht, ze zijn nobel, idealistisch en houden van hun vrijheid, en het zijn sterke en slimme jagers
  • Beer: staat bekend om zijn kracht, is sterk en heeft bovennatuurlijke krachten, wordt gezien als beschermer en hulpgeest van krijgers
  • Bever: kan wijze raad geven
  • Dondervogel: trots, intelligent en krachtig wezen, een van de machtigste van alle geesten
  • Kikker: wordt gerespecteerd om zijn aanpassingsvermogen, omdat hij zowel op land als in het water leeft
  • Orka: staat voor kracht, waardigheid, voorspoed en lang leven
  • Raaf: is creatief, productief, intelligent, nieuwsgierig en bijdehand, maar ook egoïstisch, gierig, onbetrouwbaar en vals
  • Wolf: wordt gerespecteerd om zijn kracht, beweeglijkheid, intelligentie en toewijding en is een goed spreker, hij is ook een inspiratie voor jagers en vissers
  • Zalm: staat voor hergeboorte, zelfopoffering en doorzettingsvermogen

Bron: Tentoonstelling 'Het verhaal van de Totempaal', Rijksmuseum voor Volkenkunde


Meer weten?

  • Ball, K. M., Animal Motifs in Asian Art: An Illustrated Guide to Their Meanings and Aestetics, 1927/2004
  • Eskenazi, Animals and animal design in Chinese art, 1998
  • Lavith, W., Animals in American folk art, 1990
  • Magee, J. Chinese Art and the Reeves Collection - Images of Nature, 2013
  • Roberts, A. F. Animals in African art. From the familiar to the marvelous, 1995
  • Sung, H., Decoded messages: the symbolic language of Chinese animal painting, 2009