"Ik ben leven dat leven wil, te midden van leven dat leven wil." - Albert Schweitzer (1875 - 1965)

De eerste dieren

Geschat wordt dat de aarde 4,6 miljard geleden ontstond en dat het eerste leven zo’n 1 miljard jaar later ontstond.
Het begon met simpele eencellige organismen.

In de loop van honderden miljoenen jaren raakte de zee bevolkt met een enorme diversiteit aan dierlijk leven, waaronder wormen, kwallen, geschaalde weekdieren en, later, gewervelde vissen. Ook op land ontwikkelde het leven zich. Eerst door simpele eencellige planten zoals algen, en later door meer complexe soorten en door dieren: wormen, geleedpotigen (insecten, schorpioenen, mijten, e.a.) en weekdieren. Een groep van beenvissen – de spiervinnigen, die beschikten over longen en sterke vinnen met een beenachtige inwendige structuur – kropen zo’n 370 miljoen jaar geleden aan land. Deze dieren zijn de voorouders van zowel de amfibieën als de vroegste reptielen. Rond 245-235 miljoen jaar geleden leefden er vele groepen reptielen op het land. Daaronder bevonden zich zoogdierachtige reptielen waaruit zich later de zoogdieren, rhynchosauriërs (planteneters met gebogen snavels en sterke achterpoten waarmee ze konden graven) en archosauriers (de ‘heersende reptielen’) ontwikkelden.

Hoe begon het leven op aarde? Bekijk het hieronder met David Attenborough


Mesozoïcum: periode van de dinosauriërs (251 miljoen - 65 miljoen jaar geleden)


Het tijdperk van de dinosauriërs, officieel het Mesozoïcum genoemd dat zo’n 165 miljoen jaar duurde, is in 3 afzonderlijke perioden verdeeld: het Trias, Jura en Krijt. Deze verdeling heeft betrekking op de leeftijd van de gesteenten waarin fossielen van dinosauriërs gevonden zijn, niet met de evolutie van de dinosauriërs. Tijdens het Mesozoïcum ontwikkelden zich duizenden soorten, vleeseters en planteneters, in allerlei vormen, mede door het uit elkaar bewegen van de continenten. De allereerste dinosausiërs waren kleine, slanke tweevoetige vleeseters, maar in het Trias verschenen ook de eerste plantenetende dinosauriërs. De welige plantengroei in het Jura was er de oorzaak van dat zich nieuwe dinosauriërs konden ontwikkelen, waaronder sauropoden als de Apatosaurus, de Diploducus en de Brachiosaurus. Dit zijn de grootste dieren die ooit op aarde leefden. Aan het eind van het Jura werd het landschap beheerst door hele kudden sauropoden. Wat formaat en geografische verspreiding betreft is het Jura het hoogtepunt van het dinosauriërtijdperk. In het Krijt deden veel diersoorten die we vandaag de dag nog herkennen hun intrede zoals slangen, sommige vogels en motten. (Foto: www.fossilmuseum.net)

In Nederland zijn niet veel resten van dinosauriërs gevonden. De afzettingen uit het Krijt liggen daarvoor te diep. Alleen bij Winterswijk en Maastricht komen oude aardlagen aan de oppervlakte. In deze aardlagen zijn de resten van Mesozoïsche reptielen gevonden. De afzettingen bij Winterswijk stammen uit de Trias periode, die duurde van zo'n 250 tot 210 miljoen jaar geleden. Hier zijn skeletresten gevonden van Nothosauriërs, visetende zeereptielen van zo'n 1,5 - 2 meter lang die in wateren nabij de kust leefden. Nothosauriërs worden echter niet tot de dinosauriërs gerekend. Ze waren meer verwant aan de plesiosauriërs (de in zee levende reptielen).
De Sint Pietersberg nabij Maastricht bestaat uit materiaal dat zo'n 70 miljoen jaar geleden tijdens het Krijt in zee werd afgezet. Deze berg is de vindplaats van het eerste reuzenreptiel ooit gevonden, de 15 meter lange maashagedis of Mosasaurus. Deze is te bewonderen in het Natuurhistorisch Museum Maastricht. Ook de maashagedis is echter geen dinosauriër. Toch is er ook in de St. Pietersberg, namelijk uit de groeve Nekami, een echte dinosauriër gevonden. Het gaat om een aantal botten en een kaakfragment van een Orthomerus, een Hadrosauriër, die verwant is aan de Edmontosaurus. Kennelijk was dit dier in zee terechtgekomen en daar gefossiliseerd.
Meer weten? Zie Geologie van Nederland en Natuurinformatie.

Het laatste deel van het Krijt was in termen van diversiteit en aantallen het hoogtepunt van de ontwikkeling van de dinosauriërs. Het blijft een van de grootste mysteries waarom de niet-vliegende dinosauriërs, de vliegende reptielen (pterosauriërs) en de meeste mariene reptielen aan het eind van het Krijt, 65 miljoen jaar geleden, verdwenen. Het vermoeden is dat het werd veroorzaakt door een meteorietinslag. In 1990 werd de Chicxulubkrater in Mexico ontdekt die daarvoor mogelijk het bewijs vormt.

Cenozoïcum

Het verdwijnen van de dinosauriërs luidde een nieuw tijdperk in, het Cenozoïcum. Op het land overleefden veel zoogdieren en de reptielen (krokodillen, slangen, hagedissen en schildpadden), evenals de amfibieën, insecten en andere ongewervelden. Ook veel vogels overleefden.

Klik hier voor een overzicht van de geologische tijdperken van de aarde en het ontstaan van de dieren en de mens.

De evolutie van de mens

Volgens Charles Darwin (1809-1882)  heeft de mens (Homo sapiens) een gemeenschappelijke voorouder met de (mens)apen. Vanuit deze voorouder ontwikkelden zich (onder andere) de eerste mensachtigen. Dat is te zien aan ons DNA, dat voor 98,7% gelijk is aan dat van de chimpansee en bonobo (en voor 97,7% met de gorilla en 96,4% met de orang oetan). De laatste gemeenschappelijke voorouder van de mens en deze twee apensoorten leefden waarschijnlijk vijf tot zeven miljoen jaar geleden. Vier miljoen jaar geleden ontstonden uit deze voorouder de oudste mensachtigen (Australopithecus). Er liepen robuuste exemplaren rond die met hun sterke kaken voornamelijk hard voedsel aten, maar ook slanke individuen die zich met zacht voedsel in leven hielden. Uit deze laatste groep ontstond 2,5 miljoen jaar geleden het geslacht 'homo' waartoe ook de moderne mens behoort.
Mensachtigen zijn naar alle waarschijnlijkheid ontstaan in Afrika en de soort 'Homo erectus' was 1,8 miljoen jaar geleden de eerste die Azië en later ook Europa koloniseerde. Deze 'Homo erectus' vormde in Europa de voorouder van de Neanderthalers die 200.000 tot 40.000 jaar geleden leefden. Parallel aan de ontwikkelingen in Europa ging ook de evolutie van de mens in Afrika onverminderd door. De moderne mens (Homo sapiens) ontstond daar ongeveer 100.000 jaar geleden en verspreidde zich snel over de wereld door een massale migratie. Homo sapiens verdreef daarbij regionale populaties, zoals bijvoorbeeld de Neanderthalers in Europa, waardoor alle mensen die nu leven uiteindelijk afstammen van dezelfde Afrikaanse voorouder. (Bronnen: Kennislink.nl en Natuurinformatie)

Bron:


Wil je meer weten over het ontstaan van dieren?

Boeken

  • Bowers, K. en B. Natterson-Horowitz, Dierenbrein & mensenlijf, 2013                                                                                             
  • Cadbury, D.,The Dinosaur Hunters: A True Story of Scientific Rivalry and the Discovery of the Prehistoric World, 2012
  • Cohen, J., Almost Chimpanzee: Redrawing the lines that separate us from them, 2010
  • Darwin, C., Over het ontstaan van soorten, 2000 (gratis download bij Uitgeverij Nieuwerzijds)
  • Dawkins, R., Het grootste spektakel ter wereld; Bewijs voor evolutie, 2009
  • Gardon, T., Dinosauriërs, Een evolutionair succes, 1993
  • Haring, B., Kaas & de evolutietheorie, 2001
  • Lannoo, Biologie en evolutie van mensen en dieren, 2000
  • Lanham, U., The bone hunters: The Heroic Age of Paleontology in the American West, 2012
  • Stringer, C., Overlevers - Hoe het komt dat wij de enige mensachtigen op aarde zijn?, 2012

Films/documentaires

  • Ape to man (History Channel,2005)
  • Walking with dinosaurs (BBC 1999): een serie over het ontstaan van de dinosauriërs, het klimaat en de geografie, de planten, de insecten, en de belangrijkste reptielen. En, natuurlijk, waarom ze verdwenen.
  • Walking with Beasts (BBC 2001) een serie over uitgestorven gewervelde diersoorten uit de tijd ná de dinosauriërs. Ook deze serie is vormgegeven als een natuurdocumentaire.
  • Walking with Cavemen (BBC 2003) een serie over de evolutie van de mens.
  • Walking with Monsters (BBC/Discovery Channel 2005) een serie over prehistorische diersoorten uit de tijd voor de dinosauriërs.
  • The Genius of Charles Darwin' (2008): deze driedelige televisie serie beschrijft het werk van Charles Darwin en de mechanismen van de evolutietheorie.
  • Beagle: In het kielzog van Darwin: in 2009/2010 werd in het kader van het 150-jarig jubileum van Darwins boek 'Origin of species' de reis van Darwin in acht maanden nagevaren (VPRO in samenwerking met Teleac en Canvas) 
  • Earth: Making of a Planet (National Geographic 2010)
  • The First Creatures That Existed On Earth

Websites