"Ik ben leven dat leven wil, te midden van leven dat leven wil." - Albert Schweitzer (1875 - 1965)

Zintuigen en communicatie

Zintuigen van dieren

De meeste dieren hebben zintuigen die vergelijkbaar zijn met die van de mens. Ze kunnen net als wij horen, voelen, ruiken, zien en proeven, al kan de specifieke werking en het bereik van deze zintuigen sterk verschillen. 


Zicht
Het menselijk oog kan miljoenen verschillende kleurtinten zien. Chimpansees en orang-oetans kunnen dezelfde kleuren zien als mensen. Infrarood licht en ultraviolet licht ziet de mens echter niet. Deze soorten licht worden enkel waargenomen door sommige dieren. Vissen zoals goudvissen, piranha's en kroeskarpers kunnen infrarood licht zien: dit is het enige licht dat doordringt in het troebele water waarin ze leven. Infrarood licht wordt ook door insecten waargenomen. Zangvogels kunnen ultraviolet licht zien.


Gehoor
Talloze dieren kunnen geluiden horen die voor ons te hoog (ultrageluid) of te laag (infrageluid) zijn. Grondeekhoorns waarschuwen met ultrageluid hun soortgenoten onopgemerkt voor vijanden. Sommige dieren, zoals walvissen en olifanten gebruiken infrageluid om over grote afstanden onderling te communiceren. Sommige soorten walvissen schijnen ook infrageluid te gebruiken om hun prooidieren, bijvoorbeeld inktvissen, te verlammen. Dolfijnen, vleermuizen en sommige walvissen merken dankzij de echo van ultrageluid obstakels of prooien op. Het ultrageluid weerkaatst en aan de hand van de echo horen deze dieren hoe hun omgeving er uitziet. Klik hier voor een filmpje van een vos die op gehoor in de sneeuw een muis vangt.


Geur
Mensen kunnen goed ruiken. Onze neus kan zo'n 10.000 geuren onderscheiden, maar veel dieren ruiken beter. Zo ruiken honden en konijnen veel beter. Het orgaan van Jacobson is het reukorgaan van slangen en sommige hagedissen zoals skinken en varanen.


Smaak
De smaakpapillen op onze tong herkennen vijf verschillende smaken (zoet, zuur, zout, bitter en umami).
Dieren proeven niet altijd dezelfde smaken als wij. Katten kunnen bijvoorbeeld de smaak zoet niet proeven.


Tast
Nachtdieren of dieren die onder de grond leven hebben vaak een tastzintuig dat veel gevoeliger is dan dat van ons. Zo heeft de stermol aan het einde van zijn neus een soort ster met 22 vleesachtige tentakels.


Thermoceptie
Het temperatuurzintuig is het minst precieze zintuig van de mens: we merken wel of het warm of koud is, maar zonder thermometer weten we nooit precies welke temperatuur het is. Sommige slangen kunnen temperatuurverschillen tot 0.003°C opmerken.
De koningspython slaagt er dankzij dit zintuig in om zelfs in het donker zijn warmbloedige prooien op te sporen. En het helpt de thermometervogel om zijn nest drie maanden lang op een constante temperatuur van 33°C te houden. Anders komen de eieren niet uit.


Elektriciteit
Haaien en roggen hebben receptoren, ampullen van Lorenzini genoemd, waarmee zij elektrische velden kunnen waarnemen. (Foto: Albert Kok)


Magnetisme
Sommige dieren zijn in staat om magnetische velden waar te nemen. Ze hebben een magnetisch zintuig dat werkt als een inwendig kompas. Het helpt bijvoorbeeld bosmuizen om de weg terug te vinden naar hun ondergrondse gangen en zeeschildpadden om terug te zwemmen naar hun geboortestrand om er eieren te leggen. Het zorgt er ook voor dat postduiven hun vertrekpunt terugvinden en dat kompastermieten hun heuvels noord-zuid gericht bouwen. (Foto: Strobilomyces)

 

Communicatie door dieren

Dieren communiceren op verschillende manieren: via geluid, geur, kleur, signalen en/of lichaamstaal.  

Geluid
Communicatie door middel van geluid komt bij vrijwel alle diersoorten voor, ook bij in het water levende dieren als dolfijnen, walvissen en haring. Klik hier voor een filmpje over communicerende cavia's. Reptielen maken weinig geluid. Alleen hagedissen uit de familie gekko's lokken de vrouwtjes door blaffende geluiden te maken. Van kippen is bekend dat zij 30 – 40 geluiden maken. Behalve de mens is er geen enkele primaat of diersoort in geslaagd om iets te ontwikkelen dat equivalent is aan menselijke taal. Hier is wel onderzoek naar gedaan, onder andere met chimpansees Washoe (1968) en Sarah (1972), de gorilla's Koko en Miles, bonobo Kanzi en orang oetan Chantek en chimpansee Nim. In Iowa wordt door het Great Ape Trust onderzoek gedaan naar intelligentie en communicatie bij mensapen. Zie ook de pagina Communiceren met dieren.  In Australië komt een zangvogel voor die bekend staat om zijn buitengewone vermogen om natuurlijke en kunstmatige geluiden uit de omgeving te imiteren: de liervogel. Hieronder zie je een filmpje van de liervogel en kun je horen hoe deze de geluiden van een kettingzaag en van een fotocamera imiteert. 


Geur
Veel zoogdieren maken gebruik van geurvlaggen om het territorium af te bakenen. Dit gebeurt meestal door urine of geurstoffen uit klieren op objecten aan te brengen. Veel zoogdieren gebruiken ook geuren om aan te geven of een vrouwtje al dan niet in haar vruchtbare periode zit. Insecten maken gebruik van feromonen. Deze geurstoffen zijn vaak soortspecifiek, ondanks dat er miljoenen soorten insecten zijn. Feromonen kunnen o.a. dienen om te alarmeren, voortplantingsgedrag te stimuleren, sporen te volgen, de eiafzet af te remmen, agressief te worden en nesten te bouwen.    


Kleur
De meeste felle kleuren in de natuur dienen als schrikkleur voor roofdieren, zoals de oogvlekken van vlinders en de felle kleuren van kevers. Kameleons kunnen niet enkel van kleur veranderen ter camouflage, maar ook om hun stemming weer te geven, om zich aan te passen aan de omgevingstemperatuur of tijdens de balts. Ook katvissen kunnen snel van kleur veranderen, voornamelijk vlak voor de paring plaatsvindt. Anolissen maken gebruik van kleuren door hun keelwam, die geel tot rood van kleur is, in bepaalde ritmes uit- en weer in te klappen. Hierbij is echter niet de kleur zelf, maar de frequentie van het laten zien van belang.

 

Signalen
Een vergaande vorm van communicatie door signalen af te geven is te vinden bij de honingbijen, die een bijendans uitvoeren. Uit deze dans kunnen de andere werksters opmaken welke richting ze op moeten vliegen en welke afstand ze af moeten leggen om bij het voedsel te komen.

Lichaamstaal
Dieren communiceren ook met hun lichaam. Van de beweging van bijvoorbeeld hun oren, staart, ogen en hun gedrag gaan signalen uit.