"Ik ben leven dat leven wil, te midden van leven dat leven wil." - Albert Schweitzer (1875 - 1965)

Gedrag van dieren

Een dier vertoont natuurlijk gedrag uit zichzelf. Het gedrag is aangepast aan de (natuurlijke) omstandigheden waarin het dier leeft en helpt het dier om te overleven.

Er zijn verschillende soorten natuurlijk gedrag, zoals:


Voortplantingsgedrag
De instinctieve drang tot voortplanting zorgt ervoor dat in de natuur dieren zich voortplanten. Het seksuele gedrag verschilt sterk tussen diersoorten en wordt bepaald door de natuurlijke leefgewoonten. Sommige dieren zoeken een partner voor het leven, zoals pinguïns en ganzen. Andere dieren leven in groepen met wisselende partners, zoals schapen, runderen en paarden. Er zijn ook dieren die het grootste deel van het jaar solitair leven en die alleen een partner opzoeken als ze vruchtbaar zijn, zoals de wilde kat en de orang oetan. Bij veel diersoorten gaat aan de paring baltsgedrag vooraf. De balts bestaat uit een aantal karakteristieke, soortspecifieke gedragingen om mogelijke partners te lokken.


Maternaal gedrag
Onder maternaal gedrag vallen alle natuurlijke gedragingen van het moederdier tegenover haar nakomelingen. Het natuurlijke maternale gedrag verschilt sterk per diersoort. Het wordt vooral bepaald door de weerbaarheid van de nakomelingen. Er zijn nakomelingen die al heel snel zelfstandig moeten zijn, bijvoorbeeld de zeeschildpad. Als de jongen uit het ei komen, zijn ze helemaal op zichzelf aangewezen. Er zijn ook nakomelingen die heel lang de zorg van één of beide ouders nodig hebben, zoals jonge papegaaien. De behoefte aan interactie met de ouders is erfelijk bepaald. Voor veel diersoorten is contact met de ouders essentieel voor de ontwikkeling van normaal, natuurlijk gedrag.


Fourageergedrag
De manier van eten zoeken, eten en verteren van voedsel verschilt per diersoort. Paarden besteden ongeveer 16 uur per dag aan het zoeken en eten van plantaardig voedsel. Kippen hebben maagkiezel nodig om hun eten te kunnen verteren. Kippen moeten dus kleine steentjes kunnen oppikken. Sommige reptielen, zoals slangen, kunnen na het verorberen van een prooidier langere tijd zonder voedsel.
Diersoorten verschillen ook in hun stofwisselingsgedrag. Sommige dieren laten de ontlasting gewoon ergens vallen (bijv. herten, olifanten), terwijl andere diersoorten hun ontlasting begraven (bijv. katten). En er zijn ook dieren die steeds op dezelfde plek plassen en poepen (bijv. konijnen, varkens en alpaca's in gevangenschap).


Rustgedrag
Het natuurlijke rustgedrag is de behoefte om naast actieve perioden ook minder actieve perioden te hebben. De leefomstandigheden zijn bepalend voor de mate waarin dieren rusten en de manier waarop zij rusten. Veel dieren hebben van nature een dag- en nachtritme, maar de intensiteit van het rustgedrag verschilt per diersoort. Sommige prooidieren gaan gewoon slapen, hoewel zij altijd alert moeten zijn om niet door een roofdier gegrepen te worden. Andere dieren slapen niet echt, maar dommelen staande een beetje in, zoals het paard. Walvissen en dolfijnen verdrinken als ze zouden gaan slapen. Bij deze dieren is daarom steeds één van de twee hersenhelften min of meer in rust. Sommige dieren houden een winterslaap om zo voedselschaarste te overleven, zoals (ijs)beren en egels.


Territoriumgedrag
Dieren hebben vaak een eigen territorium dat zij afbakenen om in te wonen, voedsel te zoeken en jongen te verzorgen. Dat doen ze bijvoorbeeld met geurtekens (urine, ontlasting of vocht uit speciale klieren) of met krabtekens op bomen.
Territoriumgedrag is erop gericht om het territorium te verdedigen tegen binnendringende soortgenoten. Een dier gaat dan bijvoorbeeld imponeren, dreigen en/of vechten.

Erfelijk en aangeleerd gedrag

Sommige gedragingen zijn 'ingebouwd' of instinctief, andere gedragingen leren dieren tijdens hun leven.
Instinct is een term waarmee gedragingen worden beschreven die een dier automatisch doet. Het zit in de genen van het dier geprogrammeerd als een ´geheugen van de soort´ dat van generatie op generatie wordt doorgegeven aan de nakomelingen.
Door iets te leren kunnen dieren zich aanpassen aan veranderende omstandigheden. Hierdoor wordt de overlevingskans van het dier groter. Hoeveel en wat een dier precies kan leren is erfelijk bepaald en is afhankelijk van de soort waartoe hij behoort. Er zijn verschillende manieren waarop een dier iets kan leren:

  • Inprenting: dit is een vorm van leren die beperkt is tot een korte ´gevoelige' periode na de geboorte. Het resulteert vaak in een bijzonder hechte binding, voornamelijk met het moederdier.
  • Imitatie: leren door elkaar na te doen
  • Conditionering: het dier leert een verband te leggen tussen twee prikkels via ‘beloning’ of ‘straf’

Omgang met angst en stress door dieren

Dieren reageren verschillend op angst en stress. Dat is mede afhankelijk van hun karakter. Van meer dan zestig diersoorten is bekend dat er karakterverschillen tussen individuen bestaan. Daardoor zie je ook binnen een populatie variatie in gedrag. Die soorten variëren van vissen en spinnen tot inktvissen, vogels en zoogdieren. Er zijn drie soorten reacties zichtbaar:  

  • Vechten: de situatie zorgt ervoor dat het lichaam veel hormonen produceert, dat de bloeddruk en de hartslag omhoog gaan, de spieren zich spannen en de zintuigen op scherp staan. Het dier staat klaar om een confrontatie aan te gaan.
  • Vluchten: een gevecht kan inspannend zijn en ook verwondingen veroorzaken. Vluchten kan daarom een verstandige optie zijn.
  • Bevriezen: het dier beweegt zich niet meer. Deze reactie komt vooral voor bij dieren met een schutkleur, zoals bijvoorbeeld konijnen. Door stil te staan of zitten gaat het dier zoveel mogelijk op in zijn omgeving en wordt het als het ware onzichtbaar.


Lees verder over:




Over welke zintuigen beschikken dieren en in hoeverre verschillen die van de mens? Hoe communiceren dieren?

Zoölogie is de tak van de biologie die dieren bestudeert? Welk onderzoek wordt gedaan naar dieren?



Gebruikte bronnen

  • Cursus dierenwelzijn van het Groen MBO en de Dierenbescherming
  • Lannoo, Biologie en evolutie van mensen en dieren, 2000
  • Museum voor Natuurwetenschappen (België), tentoonstelling Prikkels! de zintuigen bij de mensen en dieren (2011-2012)
  • Wikipedia: trefwoorden zintuig, diercommunicatie
  

Meer weten?

Boeken & websites van enkele biologen die hebben geschreven over hun veldonderzoek en ervaringen met dieren

Carin Bondar

  • The Nature of Sex, The ins and outs of mating in the animal kingdom, 2015
  • Lezing over sex bij dieren, 2013

Marc Bekoff,o.a.

  • Why dogs hump and bees get depressed, 2013
  • Wild Justice. The Moral Lives of Animals, 2010
  • The animal manifesto. Six Reasons for Expanding Our Compassion Footprint, 2010
  • Encyclopedia of Animal Rights and Animal Welfare, Second Edition, 2009
  • Animals at Play. Rules of the Game, 2008
  • The emotional lives of animals. Leading Scientist Explores Animal Joy, Sorrow, and Empathy - and Why They Matter, 2007
  • Animals Matter. A Biologist Explains Why We Should Treat Animals With Compassion and Respect, 2007

Jeff Corwin

  • 100 Heartbeats: The Race to Save Earth's Most Endangered Species, 2009

Midas Dekkers (NL), o.a.

  • Alle beesten, 2009

Dian Fossey (1932-1985)

  • Gorilla’s in de mist (1983) en verfilmd in 1988
  • Bedoyere, C. de la, Een leven met gorilla's. Brieven van Dian Fossey, 2005

Jane Goodall, o.a.

  • Hoop voor dier en wereld. Hoe bedreigde diersoorten gered worden van uitsterven, 2009
  • Want mens en dier hebben hetzelfde lot, 2003
  • Hoop voor de toekomst, 2000

Temple Grandin

  • Animals make us human. Creating the best life for animals, 2010
  • Animals In Translation: Using the Mysteries of Autism to Decode Animal Behavior, 2006
  • Denken als de dieren. De visie van een autistische wetenschapster op het gedrag van dieren, 2005
  • Film Temple Grandin (2010)

Jan van Hooff

  • Een college over evolutiebiologie voor de Universiteit van Nederland

Jeffrey Masson, o.a.

  • Dogs make us human,  2011
  • XYZebra – Een menagerie van 100 favoriete dieren, 2007
  • De negen emotionele levens van katten, 2005
  • The pig who sang to the moon. The emotional world of farm animals, 2004
  • Honden houden van mensen. Over het gevoelsleven van honden, 1999
  • Wanneer olifanten huilen. Het gevoelsleven van dieren, 1997

Desmond Morris, o.a.

  • Waarom hebben zebra's strepen? Over dromen, bedrog, begeerte, status, stemmingen, conflicten, en relaties bij dieren, 1990

Katherine Payne

Fransje van Riel (NL)

  • My life with leopards: Graham Cooke's story, 2012
  • My life with Darwin and other baboons, 2003

Freek Vonk (NL)

  • Op Expeditie met Freek Vonk, 2011

Frans de Waal (NL)

  • De bonobo en de 10 geboden: Op zoek naar humanisme bij de primaten, 2013
  • De aap uit de mouw. Over dieren, maar vooral over mensen, 2010
  • Een tijd voor empathie. Wat de natuur ons leert over een betere samenleving, 2009
  • De aap en de filosoof, 2007
  • De aap in ons. Waarom we zijn wie we zijn, 2005
  • Mijn familiealbum, 2003
  • De aap en de sushimeester, 2001
  • Van nature goed, 1996
  • Chimpanseepolitiek, 1982

Boeken & websites van enkele natuurbeschermers
Lawrence Anthony

  • The Elephant Whisperer, learning about life, loyalty and freedom from a remarkable herd of elephants, 2010
  • Oprichter van 'The Earth Organization'

  Damian Aspinall

  Kevin Richardson  

     

Wil je je kennis over (het gedrag van) dieren testen? Speel dan onderstaande quiz-en.