"Ik ben leven dat leven wil, te midden van leven dat leven wil." - Albert Schweitzer (1875 - 1965)

Empathie en moraliteit

Empathie bij dieren

Bioloog Frans de Waal, gespecialiseerd in primatologie en ethologie, heeft pionierswerk verricht op het gebied van verzoening en medeleven als diep gewortelde natuurlijke verschijnselen bij mens en dier. Er zijn studies van muizen, vogels, honden, mensapen, andere apen en mensen, die laten zien dat er een natuurlijke neiging bestaat tot compassie of medeleven. Volgens De Waal voelen dieren empathie. Ze hebben het vermogen om te beseffen wat de ander voelt en kunnen zich in hun toestand verplaatsen. Als je naar apen kijkt, zie je dat er sympathie, empathie en loyaliteit onder hen bestaat. Ze kunnen zich verplaatsen in de situatie van een ander en daarnaar handelen. Volgens hem zijn invoelingsvermogen en onbaatzuchtig gedrag, dat zowel bij dier als mens voorkomt, net zo belangrijk als ‘het recht van de sterkste’. Aangetoond is dat dezelfde oeroude hersendelen die bij mensen worden geactiveerd als we emoties voelen, ook te vinden zijn bij apen en zelfs bij ratten. Er zijn eigenlijk geen emotionele reacties van een mens die een aap niet heeft. Het enige waarvan (nog) niet kan worden aangetoond of apen ze ook hebben, zijn complexe emoties als schuldgevoel en schaamte, maar misschien zijn er wel equivalenten. die er op lijken. Hieronder vind je een lezing van Frans de Waal die hij hield in november 2011.
Een fimpje dat getuigt van empathisch gedrag bij honden, vind je hier


Moraliteit bij dieren

Volgens de Amerikaanse bioloog Marc Bekoff zijn dieren morele wezens die net als mensen het onderscheid kunnen maken tusen goed en kwaad. Veel dieren zijn socialewezens en hanteren een morele code die onontbeerlijk is voor de instandhouding van de complexe sociale relaties in de groep. Net zoals bij mensen geldt ook bij dieren fair play, wat een uiting is van moraliteit. Ook apen die elkaar vlooien of voedsel geven, geven blijk van fair play. Het betekent echter niet dat dieren eenzelfde moraliteit hebben als mensen. De moraliteit van een hond is niet dezelfde als die van een mens of van een wolf. Moreel gedrag is erg subtiel en kan zelfs binnen eenzelfde soort verschillen. Ook tussen mensen zijn er verschillen in moraliteit. Hoe socialer een dier, hoe complexer en subtieler zijn moreel gedrag zal zijn. Moraliteit is vooral belangrijk voor het individu, minder voor de populatie. Als een dier niet fair is, wordt het door de groep uitgesloten. De meeste bewijzen van moraliteit komen voort uit onderzoek bij zoogdieren, maar de bioloog Bernd Heinrich vermeldt ook moreel gedrag bij vogels. Over andere dieren bestaan (nog) geen gegevens. De emotionele basis voor moreel gedrag is dat dieren iets voor elkaar voelen. Ze zijn lief voor elkaar en medelevend. Zo blijkt uit labexperimenten dat ratten niet eten als ze merken dat daardoor andere ratten een elektrische schok krijgen. De dieren maken een keuze. Klik hier voor een interview met Marc Bekoff.

Ook volgens Frans de Waal vertonen dieren gedrag dat wij als moreel zouden bestempelen. Zo zijn er sociaal levende dieren die elkaar troosten, dieren die de zwakkeren helpen, houden dieren zich aan regels en tonen ze rechtvaardigheidsgevoel. Volgens de Waal zit moraal ingebakken in onze natuur en is deze vanuit de evolutiebiologie verklaarbaar. Moraal maakt het leven in groepen mogelijk. Zie hierover ook zijn boek 'De Bonobo en de tien geboden. Op zoek naar humanisme bij de primaten' (2013).


Wil je meer weten over empathie en moraal?

Boeken

Lezingen