"Ik ben leven dat leven wil, te midden van leven dat leven wil." - Albert Schweitzer (1875 - 1965)

Emoties en zelfbewustzijn

Het kijken naar het gedrag van dieren roept vaak de vraag op of dieren ook emoties hebben en zich bewust zijn van wat er allemaal om hen heen gebeurt. Kunnen dieren denken en hoe intelligent zijn dieren? Hebben ze een vorm van zelfbewustzijn? Voelen ze empathie? En kennen dieren moraal?

Emoties bij dieren

Wetenschappers zijn het er min of meer over eens dat emoties bij de mens fungeren alsgids’. Emoties als angst, verdriet en blijdschap vertellen ons namelijk welke situaties goed voor ons zijn en welke niet. Als gevolg van een emotie reageren mensen op een situatie en passen hun gedrag daar op aan. Emoties zijn dus belangrijk voor ons functioneren. Uit onderzoek zijn basisemoties geïdentificeerd: woede, blijdschap, verdriet, afkeer, angst en verbazing.
Evolutionair gezien lijkt er geen reden om aan te nemen dat dit bij dieren anders zou werken, maar het is bij dieren moeilijk vast te stellen of ze emoties ook op dezelfde manier ervaren als mensen. Het is niet altijd duidelijk wat een dier voelt. Je kunt je dan ook makkelijk vergissen in de sterkte van zijn/haar gevoelens. Een dier dat nauwelijks reageert op een gebeurtenis kan toch veel pijn en angst voelen. Meer dan dat je zou verwachten op basis van zijn/haar gedrag. Zo is van prooidieren bekend dat zij geneigd zijn om pijnsignalen te verhullen om daarmee niet onnodig de aandacht van een roofdier te trekken. Aan de andere kant betekent de reactie van een dier op een pijnprikkel niet automatisch dat het ook een subjectieve ervaring van pijn heeft, ofwel bewust pijn voelt.

Emoties bij honden

Uit een experiment door onderzoekers is gebleken dat mensen aan gezichtsuitdrukkingen van honden kunnen aflezen hoe deze zich voelen.De  onderzoekers lieten een hond een aantal situaties ondergaan waarvan we weten dat ze een emotie bij de dieren oproepen. De gezichtsuitdrukking van de hond werd in alle situaties gefotografeerd en aan diverse mensen voorgelegd.             



Zelfbewustzijn bij dieren

Of dieren emoties op dezelfde wijze ervaren en begrijpen als mensen, hangt nauw samen met het hebben van een zelfbewustzijn. Het hebben van een zelfbewustzijn geeft aan dat er een mate van zelfherkenning en een zelfbeeld bestaat. Dieren een spiegel voorhouden is een test die dieren met een zelfbewustzijn scheidt van dieren die dat niet hebben. Het herkennen van je eigen spiegelbeeld duidt op zelfbesef, waardoor je onderscheid kunt maken tussen jezelf en een ander. Hogere niveaus van inlevingsvermogen zorgen ervoor dat individuen zich voor kunnen stellen hoe iets voor een ander is. Waarschijnlijk bezitten de meeste dieren wel een eenvoudige vorm van empathie, maar er zijn een paar diersoorten die echt onderscheid kunnen maken tussen zichzelf en een soortgenoot en zich daardoor daadwerkelijk kunnen inleven in de ander.
Kinderen kunnen vanaf achttien maanden zichzelf in een spiegel herkennen. Slechts van weinig diersoorten is bekend dat zij zichzelf in een spiegel herkennen. Naast mensen zijn alleen de bonobo’s, chimpansees, orang oetans en gorilla’s, de tuimelaardolfijn, de Aziatische olifant en de ekster geslaagd voor deze test. Deze diersoorten beschikken over speciale VEN-cellen, die verantwoordelijk zijn voor het ontstaan van zelfbesef en empathie. Een kanttekening is echter op zijn plaats, de spiegeltest is een visueel experiment. Veel dieren kennen elkaar en zichzelf aan de hand van geuren of geluiden. Voor deze dieren zou een studie naar zelfherkenning op maat moeten worden gemaakt van de zintuigelijke wereld van het dier dat je onderzoekt. Hieronder vind je een filmpje van de spiegeltest bij chimpansees.


Ook van dolfijnen, eksters en olifanten zijn er filmpjes van spiegeltesten. 



Wil je meer weten over emoties en zelfbewustzijn bij dieren?


Boeken

  • Alderton, D., Animal Grief - How animals mourn, 2011
  • Bekhoff, M., Het emotionele leven van dieren, 2008
  • D’Have, H., Ook dieren kennen gevoelens en moraliteit, in EOS Magazine, januari 2010
  • King, B.J., How Animals Grieve, 2013
  • Masson, J.M. & S. McCarthy, Wanneer olifanten huilen,1997
  • Masson, J.M., The pig who sang to the moon: the emotional world of farm animals, 2004
  • Peterson, D., The moral lives of animals, 2011
  • Vos de, P. , Emoties bij honden, 2010
  • Waal de, F., Diverse boeken over het gedrag van apen


Film

The emotional world of farm animals, 2004 (gratis te zien via YouTube)


Lezingen