"Ik ben leven dat leven wil, te midden van leven dat leven wil." - Albert Schweitzer (1875 - 1965)

Dierenwelzijn van dieren die worden gebruikt voor vermaak

Maatschappelijke zorg

In de maatschappelijke discussies over dieren voor vermaak bestaat er zorg over het welzijn van dieren, maar speelt vooral ook de vraag of we dieren wel respectvol behandelen als we ze gebruiken voor vermaak. Is het gerechtvaardigd om dieren te houden voor vermaak? Het doel staat ook ter discussie.


In Nederland stellen diverse maatschappelijke organisaties het gebruik van dieren voor vermaak aan de orde. De stichting 'Wilde dieren de tent uit' richtte zich in het bijzonder op circussen. Deze stichting heeft zichzelf opgeheven met ingang van 2015 toen in Nederland het verbod op het houden van wilde dieren in circussen van kracht werd. Dierenrechtenorganisatie Biteback voert de campage 'Voor vermaak zonder dieren'.

Welzijnsproblemen

Circusdieren

De Wageningen Universiteit (WUR) heeft in 2008 onderzoek gedaan naar het welzijn van circusdieren. Dit heeft geresulteerd in het rapport 'Welzijn van dieren in reizende circussen in Nederland: Circuspraktijk in 2008'. De onderzoekers hebben gekeken naar de omstandigheden waaronder olifanten, leeuwen, tijgers en kamelen (niet-gedomesticeerde dieren) en paarden in zes reizende circussen in Nederland leven en werken. Daarnaast is hun gezondheid klinisch geïnspecteerd en is hun gedrag in kaart gebracht. De keuze voor onderzoek bij deze dieren heeft te maken met het feit dat deze dieren welzijnsrisico’s lopen en met het aantal dieren per diersoort dat in 2008 in Nederland aanwezig was. Het onderzoek vond plaats bij Circus Benelux, Circus Belly Wien, Circus Renz Berlin, Circus Althoff, Circus Herman Renz en Circus Moscow. Dat gebeurde door aangekondigde (29) en onaangekondigde (53) bezoeken aan standplaatsen, winterverblijven en tijdens transport. Er zijn interviews afgenomen met ervaringsdeskundigen en betrokkenen in het circus en er is een literatuurstudie uitgevoerd. Trainingen zijn door de onderzoekers niet waargenomen.


In het rapport wordt een aantal welzijns- en gezondheidsproblemen gesignaleerd. De onderzoekers concluderen dat de mate van aantasting van het welzijn van dieren verschilt van gering tot ernstig. Het welzijn van circusolifanten in Nederland is in ernstige mate aangetast. De conditie van de onderzochte olifanten was in orde, maar ze vertoonden veel stereotiep gedrag (weven, slurfzwaaien). Oorzaken waren een gebrek aan afleiding, ernstige beperking van hun bewegingsvrijheid en een suboptimaal rantsoen. De problemen doen zich vooral voor op het gebied van de verzorging van de dieren en de kennis bij de verzorgers over gezondheid en preventie.

In 2014 is een onderzoek uitgevoerd naar het welzijn van zeeleeuwen in rondreizende circussen: Welfare of sea lions in travelling circuses.

Beide welzijnsonderzoeken hebben geleid tot een verbod op het gebruik van wilde dieren in circussen en bij andere optredens. Dit verbod ging in 15 september 2015.

Er is weinig bekend over hoe trainingen van circusdieren plaatsvinden. Hetgeen tussen voor- en tegenstanders van dieren in circussen tot discussie leidt of deze trainingen wel of niet op een diervriendelijke manier plaatsvinden.

Dierentuinen
In Nederland is het welzijn van dieren in dierentuinen nog niet op een structurele wijze in beeld gebracht. Dit heeft onder andere te maken met de variatie in diersoorten en de diverse houderijomstandigheden. In 2011 is door wetenschappers van de Wageningen Universiteit en een vertegenwoordiging van de dierentuinen verkend of er welzijnsindicatoren voor dieren in dierentuinen kunnen worden ontwikkeld. Dit heeft geresulteerd in het rapport ´Welzijnsindicatoren voor dierentuinen´ (2012). Volgens dierenorganisaties en dierentuinen zijn er nog steeds verbeteringen mogelijk. Punten van zorg zijn o.a.:

  • De mogelijkheid tot het uitoefenen van natuurlijk gedrag: de huisvesting moet hierop aangepast zijn en de dieren moeten voldoende ruimte en afleiding hebben. Bekend is dat sommige dieren zich anders vervelen.
  • De verzorging van sommige diersoorten.
  • Het fokbeleid en de uitwisseling met andere dierentuinen. 
  • Bij sommige diersoorten worden vraagtekens gezet of die wel geschikt zijn om in gevangenschap te worden gehouden, zoals dolfijnen, orka´s, leeuwen, tijgers, panters en ijsberen. Momenteel vindt er onderzoek plaats naar stereotypen bij een beperkt aantal diersoorten in dierentuinen door de Wageningen Universiteit.


Vermaak en zee(zoog)dieren
In 2009 verscheen de vierde editie van het rapport 'The case against marine mammals in captivity' van de World Animal Protection en Humane Society of the United States. In dit rapport staan diverse argumenten tegen het vangen, in gevangenschap houden en tentoonstellen van zee(zoog)dieren beschreven die met wetenschappelijke gegevens worden onderbouwd.

Andere vormen van vermaak
Bij andere vormen van vermaak is niet in beeld gebracht of er sprake is van welzijnsproblemen. Voor een aantal dieren die ook als gezelschapsdier worden gehouden (bijv. duiven, honden, konijnen, poezen, slangen) kan worden gekeken naar de welzijnsproblemen die in beeld zijn gebracht in het WUR-rapport 'Ongerief bij gezelschapsdieren'. Bij andere dieren (koeien, paarden) kan worden gekeken naar de welzijnsproblemen die in beeld zijn gebracht in het WUR-rapport 'Ongerief bij rundvee, varkens, pluimvee, nertsen en paarden' (2007 en 2012).

Onvoldoende respect voor het dier

Niet alleen het welzijn van 'vermaakdieren' is onderwerp van maatschappelijke discussie, ook speelt de vraag of we wel op een respectvolle manier met deze dieren omgaan. Deze discussie verschilt per vorm van vermaak en per dier(soort) dat voor vermaak wordt gebruikt. Argumenten die in dit kader worden genoemd zijn:

Dieren zijn geen vermaak- of spelobjecten
De waardigheid van dieren wordt aangetast als ze in het circus kunstjes ter vermaak verrichten, worden vertoond aan een publiek of worden ingezet voor spelletjes op TV of tijdens evenementen. Vaak worden ze belachelijk gemaakt en uitgelachen. Sommigen spreken ook van uitbuiting van dieren, wanneer de dieren alleen als object worden gezien waarmee geld kan worden verdiend.

De dieren leven in gevangenschap
De dieren leven in gevangenschap en zijn hun vrijheid kwijt. Ze kunnen niet doen wat ze zelf willen. Dat is niet respectvol en kan ook ten koste gaan van hun welzijn.

De dieren kunnen hun natuurlijke gedrag niet uitoefenen

In circussen, maar ook in dierentuinen, wordt dieren niet de ruimte gegeven om hun volledige natuurlijke gedrag uit te oefenen. Dit schaadt niet alleen hun welzijn, maar tast ook hun integriteit aan. Ze kunnen namelijk niet hun 'ingebakken' gedragspatroon vertonen. Zo kunnen ijsberen en olifanten niet kilometers lopen zoals ze in het wild doen. Daarnaast moeten sommige dieren kunstjes/handelingen verrichten die geen onderdeel uitmaken van hun natuurlijke gedrag, bijvoorbeeld olifanten die op krukjes zitten of in polonaise achter elkaar aanlopen en tijgers die door hoepels springen of tussen brandende fakkels moeten doorlopen.



Dieren worden gedwongen tot kunstjes
Dieren worden onderworpen aan de wil van de mens en moeten in opdracht van de mens handelingen/kunstjes verrichten. Dit toont geen respect voor de eigen waarde en wil van het dier. Sommigen spreken zelfs van vernedering.

Wilde dieren horen in de natuur, niet in het circus, restaurant, TV-show, etc.
Dit argument is gebaseerd op een overtuiging over de plek van mens en dier in de wereld. Het is dierontwaardig om wilde dieren te huisvesten in kooien of aan een ketting te houden, regelmatig op transport te zetten en ze bloot te stellen aan veel lawaai (luide muziek, publiek). Wilde dieren horen thuis in de wilde natuur.


Vermaak met dieren leidt tot een verkeerd beeld van deze dieren
Bij veel vormen van vermaak met dieren toont de mens zijn dominantie ten opzichte van het dier. Dit geeft toeschouwers, en vooral kinderen, een slecht voorbeeld van een respectvolle omgang met dieren en de waarde van dieren. Zo worden sommige optredens uitgevoerd met behulp van een zweep en/of stok en bij een aantal dieren wordt de zweep gebruikt om de dieren aan te tikken, te doen wijken, aan te wijzen of te sturen.

Er zijn alternatieven
Er zijn alternatieven voor vermaak met dieren om hetzelfde doel (plezier, educatie) te bereiken. Dieren hoef je niet in het circus te zien, die zie je zelfs beter in de dierentuin. Maar sommigen stellen ook dierentuinen ter discussie. Er zijn immers ook natuurdocumentaires waar je nog veel beter ziet hoe dieren in hun natuurlijke leefomgeving leven. In de discussie over alternatieven speelt vaak de vraag of er dan wel sprake is van een gelijkwaardig alternatief. Een natuurdocumentaire staat niet gelijk aan het zien van een dier in een dierentuin dat je ´live´ kunt zien, horen en ruiken.

In 2011 verscheen de film One Lucky Elephant over de Afrikaanse olifant Flora die in het circus werkt maar waarvan de verzorger zich realiseert dat zij niet meer gelukkig is. Zie hieronder de trailer.

Nieuw beleid

Met ingang van 15 september 2015 is het verboden om wilde dieren in circussen te houden. Het verbod is vorm gegeven door het toevoegen van artikel 4.14 aan het Besluit houders van dieren: het Besluit van 28 augustus 2015, houdende wijziging van het Besluit houders van dieren in verband met het verbod op deelname met zoogdieren behorende tot wilde diersoorten aan circussen en andere optredens en op vervoer van die dieren ten behoeve daarvan. Hier kun je de tekst van het verbod lezen.

Meer weten?

Documentaires