"Ik ben leven dat leven wil, te midden van leven dat leven wil." - Albert Schweitzer (1875 - 1965)

Communiceren met dieren

Veel mensen hebben het verlangen om dieren te begrijpen en met dieren te communiceren. Wat gaat er in ze om? Wat denken ze? Wat voelen ze? Wat willen ze? Dieren communiceren op verschillende manieren: via geluid, geur, kleur, signalen en/of lichaamstaal (zie ook Communicatie). Onderzocht is of dieren een eigen taal hebben en of we via onze eigen taal met dieren kunnen communiceren. Veel mensen communiceren met dieren door goed te kijken naar hun gedrag en daar op te reageren. Sommige mensen zeggen telepathisch contact met dieren te kunnen maken.

Mensen praten met hun huisdieren

In 2007 heeft de Stichting Met dieren meer mens een onderzoek laten uitvoeren naar de communicatie tussen mensen en hun huisdieren (rapport 'Communicatie tussen eigenaar en huisdier'). Het onderzoek werd uitgevoerd door middel van een telefonische enquête waaraan mensen meededen in de leeftijd van 18 tot en met 83 jaar.  Een aantal resultaten uit het onderzoek:

  • 92% van de huisdiereigenaren praat met hun dieren.
  • 38% daarvan heeft ook daadwerkelijk gesprekken met hond, kat of andere huisdieren.
  • Van de mensen die met hun dieren praten denkt 77% dat het dier ook daadwerkelijk begrijpt wat er wordt verteld of bedoeld.
  • Bij pratende hondenbezitters gaat het in meer dan 60% van de gevallen over alledaagse dingen, bijvoorbeeld over het weer en wat er die dag te gebeuren staat.
  • Bij pratende kattenbezitters gaat het in 70% van de gevallen vooral over het dier zelf.
  • Vrouwen praten significant vaker tegen huisdieren dan mannen.
  • Vrouwen blijken ook vaker gesprekken te voeren met huisdieren in tegenstelling tot mannen, die doorgaans alleen opmerkingen maken tegen het dier.
  • Honden en kattenbezitters praten meer tegen hun huisdier dan eigenaren van andere soorten dieren.
  • De helft van de mensen die gesprekken voert met hun huisdier bespreekt deze onderwerpen nooit met andere mensen.

Taalonderzoek bij dieren

Taalonderzoek bij mensapen
Behalve de mens is er geen enkele primaat of diersoort in geslaagd om iets te ontwikkelen dat equivalent is aan menselijke taal. Vanaf het begin van de 20e eeuw zijn er onderzoekers geweest die hebben geprobeerd om mensapen de menselijke taal te laten praten. Al deze experimenten faalden. De belangrijkste reden hiervoor is dat de anatomie van mensapen anders is dan die van mensen. De tong is bij mensapen groter en minder flexibel dan bij de mens. Mensapen hebben ook minder ruimte om de tong in de mond te laten bewegen. Enkele onderzoekers waren:

  


  • Lightner Witmer (1867- 1956) die in 1909 de chimpansee Peter de letter 'p' en het woord 'mama' leerde (maar het klonk niet echt als zodanig)
  • William Furness III (1866-1920) die in 1919 claimde dat hij een vrouwelijk orang oetan de woorden 'papa', 'cup' en de letter 'th' had geleerd. Hij manipuleerde de lippen van de orang oetan wel met zijn vingers.
  • Winthrop en Luella Kellogg die in 1931 onderzoek deden naar het verschil in ontwikkeling tussen hun zoon Donald en de chimpansee Gua (zie foto links). Zij proberen de chimpansee het woord papa te leren, maar zonder succes. Op YouTube zijn 2 korte films te zien van de tests die de Kelloggs deden met hun zoon Donald en chimpansee Gua: deel 1 en deel 2 (zie ook hieronder)
  • Keith en Catherine Hayes die tussen 1947 en 1953 onderzochten of zij de chimpansee Viki konden leren praten door hem van jongs af aan als kind op te voeden. Na 6 jaar kan Viki 'mama', 'papa', 'cup' en 'up' uitspreken. Op YouTube zijn vier filmpjes te zien over het onderzoek van de Hayes: deel 1, deel 2, deel 3 en deel 4.

Donald & Chimpansee Gua 



Vanaf de jaren 60 gaan onderzoekers experimenteren met gebarentaal met mensapen.




Beatrix en Allen Gardner proberen vanaf 1966 de chimpansee Washoe de Amerikaanse gebarentaal te leren. In 1970 stopt dit project. Washoe heeft dan een vocabulaire geleerd van 132 gebaren. Vanaf 1972 starten de Gardners nieuwe projecten met chimpansees van een paar dagen oud. Hun assisent Roger Fouts nam daarna de zorg en educatie over. Hij schreef hierover het boek 'Next of Kin: My Conversations with Chimpanzees' (1998). In het Nederlands vertaald als 'Van mens tot mens'.
O
p YouTube zijn drie filmpjes te zien van het onderzoek dat de Gardners deden met Washoe: Washoe 1, Washoe 2

Francine (Penny) Patterson probeert vanaf 1972 de vrouwelijke gorilla Koko gebarentaal te leren. In 1978 verscheen de eerste documentaire over Koko: 'Koko: A talking gorilla'. Koko beheerst nu zo'n 1000 woorden in gebarentaal.
Op de website www.koko.org is meer informatie over Koko te vinden. Er zijn ook twee boeken over Koko verschenen: 'The education of koko' (1981) en 'Koko's kitten' (1987).
Klik hier voor een filmpje over koko en haar kitten.

Lyn Miles begint vanaf 1978 de mannelijke orang oetan Chantek gebarentaal te leren. Sinds 1997 leeft Chantek in de dierentuin van Atlanta.

Chimpansee Nim
Herbert Terrace begint vanaf 1973 chimpansee Nim gebarentaal te leren. Hij leerde 125 gebaren. Terrace is kritisch of chimpansees werkelijk gebarentaal kunnen leren en gebruiken. Hij schrijft het boek 'Nim: A Chimpanzee Who Learned Sign Language'. 
Volgens zijn analyses is 10% van de gebarentaal 'spontaan' en is de overige 90% in reactie op mensen. De chimpansee imiteert wat de mens doet. In 2008 verschijnt een boek van Elizabeth Hess over Nim 'Nim Chimpsky: The chimp who would be human'.
In 2011 is een film gemaakt van het leven van Nim, getiteld Project Nim. Zie de trailer van de film hieronder.

De kritische noten van Terrace en de weerlegging ervan door eerdere onderzoeken leidt ertoe dat er nog steeds geen duidelijkheid is of mensapen werkelijk met hun verzorgers communiceren en of de apen begrijpen wat ze via gebarentaal zeggen. In de jaren 90 heeft dr. Esteban Rivas op grond van filmmateriaal onderzoek gedaan naar de aard en het gebruik van gebarentaal door o.a. de chimpansee Washoe. Zijn conclusie is dat de chimpansees hoofdzakelijk object en actie gebaren gebruikten. Er was geen bewijs voor een semantische of syntactische structuur in de combinaties van gebaren die de chimpansees maakten. Langere combinaties van gebaren bestonden uit herhaling en het aaneenrijgen van object en actie gebaren. De chimpansees gebaarden vooral om objecten en activiteiten van de mensen te verkrijgen.

Taalonderzoek vind ook plaats door het gebruik van lexigrammen (visuele symbolen). Duane en Sue Savage Rumbaugh leren vanaf 1971 diverse chimpansees (Lana, Mercury, Sherman, Austin en Panzee) en bonobo's (Matata, Kanzi, Panbanisha, Tamuli, Nema, Nyota en Mulika) lexigrammen voor objecten. Op YouTube is een documentaire over Kanzi te zien, 'An ape of Genius', verdeeld in 4 delen (deel 1, deel 2, deel 3, deel 4). In 1996 verschijnt het boek 'Kanzi - The Ape At The Brink Of The Human Mind'. Hieronder zie je Kanzi bezig met een lexigram.

Boeken over taalonderzoek bij apen

  • Fouts, R. en Mills. S.T., Next of Kin: My Conversations with Chimpanzees, 1998
  • Hess, E., Nim Chimpsky: The chimp who would be human, 2008
  • Parker, S. T., The Mentalities of gorillas and orangutans: Comparative perspectives, 1999
  • Patterson, F. en E. Linden, The education of Koko, 1981
  • Patterson, F. en R. H. Cohn, Koko's Kitten, 1987
  • Rumbaugh, S.S., Kanzi - The Ape At The Brink Of The Human Mind, 1996
  • Terrace, H. S., Nim. A Chimpanzee Who Learned Sign Language, 1979


Taalonderzoek bij andere dieren
Ook bij bavianen, dolfijnen, honden, papegaaien en zeeleeuwen wordt taalonderzoek gedaan.

  • Bavianen: In Marseille in Frankrijk worden testen met bavianen gedaan om te kijken of ze woorden kunnen leren (zie hier). 
  • Dolfijnen: Op het Kewalo Basin Marine Laboratory in Hawaii heeft Lou Herman een gebarentaal ontwikkeld om met dolfijnen te communiceren. De dolfijnen begrijpen de betekenis van individuele woorden en de volgorde van woorden in een zin (bekijk hier de BBC aflevering Dolphins Deep Thinkers). Er bestaat ook het Dolphin Communication Project dat onderzoek doet naar communicatie, sociaal gedrag en cognitie van dolfijnen.
  • Honden: Volgens onderzoek door het Wofford College in South Carolina kunnen honden wel 1022 woorden begrijpen. Zie hier een filmpje van NOVA Science 'How smart are dogs?' met de bordercollie Chaser en een artikel met filmpje over Chaser.      
  • Papegaaien: Dr. Irene Pepperberg begint in 1977 met onderzoek naar taal en cognitie bij een grijze roodstaartpapegaai Alex. Alex leert woorden voor objecten, vormen, kleuren en materialen. Klik hier voor een interview met Dr. Irene Pepperberg. In 2010 verscheen haar boek ´Alex and Me: How a Scientist and a Parrot Uncovered a Hidden World of Animal Intelligence and Formed a Deep Bond In the Process´. Het Amerikaanse programma Nova Science maakte een korte documentaire over Alex.


   

Gedragstherapie voor dieren

Gedragstherapie voor dieren die probleemgedrag of ongewenst gedrag vertonen (bijvoorbeeld angst of agressie), is ook gebaseerd op communicatie. Het begint met het begrijpen van het dier. Wat zijn de natuurlijke behoeften van het dier? Wat betekenen bepaalde reacties? Hoe ziet het normale gedrag van het dier eruit? Kennis hiervan helpt te begrijpen waarom het dier 'met problemen' zich anders gedraagt en waardoor dit wordt veroorzaakt. Dan pas kan worden gewerkt aan een oplossing.

Honden
Eén van de bekendste gedragstherapeuten voor honden is Cesar Millan. Zijn filosofie is dat gezonde, evenwichtige honden een sterk 'roedelleiderschap' eisen van hun eigenaren, met name in de vorm van beweging, discipline en genegenheid (in die volgorde). Volgens Millan is een veelvoorkomende valkuil van hondenbezitter dat zij veel genegenheid geven, maar weinig discipline en weinig beweging. Hij laat aan de eigenaren zien hoe ze een leidende rol over hun hond kunnen krijgen en handhaven door o.a. hun eigen instelling, innerlijke emoties en lichaamshouding. Meer info www.cesarsway.com
In Nederland is Martin Gaus één van de eerste die het belang van een goede opvoeding van honden publiekelijk onder de aandacht bracht, o.a. met het programma Dierenmanieren en de oprichting van de eerste Nederlandse professionele hondenschool.
Meer info www.martingaus.nl


Katten
Een bekende'kattenpsychologe is de Britse Vicky Halls. Zij schreef drie boeken over kattengedrag: 1) Wat uw kat van u vindt, 2) Wat uw kat u vertelt en 3) Kattengeheimen. Meer info www.vickyhalls.net

Paarden
Gedragstherapie bij paarden werd bij het grote publiek vooral bekend door de film 'The horse whisperer' uit 1998, een verfilming van het boek van Nicholas Evans. Het boek is gebaseerd op de 'paardenfluisteraar' Buck Brannaman. Een andere bekende 'paardenfluisteraar' is Monty Roberts. Hij was adviseur bij de verfilming van het boek en schreef het boek 'De man die naar paarden luistert' (1997).

Knaagdieren
In Nederland is o.a. Bernice Muntz gedragsdeskundige voor konijnen. Zij schreef o.a. de boeken 'High five met je konijn', 'Het gelukkige konijn' en 'De gelukkige cavia'. 





De faculteit Diergeneeskunde van de Universiteit Utrecht opende in 2009 de Gedragskliniek voor Dieren. Deze kliniek bekijkt alle patiënten (honden, katten en vogels) vanuit twee disciplines: gedragsmatig en medisch. Gedragsdeskundigen en dierenartsen werken samen waardoor alle aspecten van het gedragsprobleem worden onderzocht en een specifiek op het dier afgestemd behandelplan kan worden opgesteld.